Makale

TAKVİMLERİN TARİHÇESİ

TAKVİMLERİN TARİHÇESİ

Cevdet Ergün/Vakit Hesaplama Şb. Md.

İnsanlar zamanı Ölçerken, ölçü aracı olarak Güneş’i ve Ay’ı kullanmışlardır. Güneş’i kullananlar-, dünyanın Güneş etrafında bir tam dönüşünü esas almış ve bir yılı 365 gün 6 saat olarak kabul ederek Güneş takvimini; Ay’ı kullananlar, Ay’ın Dünya etrafında 12 kez dönmesi sonucu bir yılı (12 x 29.5 =354-355) gün olarak alan takvim sistemiyle de Ay takvimini oluşturmuşlardır.
Güneş esaslı takvimlerin örneği Gregoryen takvimi, Kamerî esaslı takvimlerin örneği Hicrî Kamerî takvimi ve hem Güneş, hem Ay esaslı takvimlerin örneği ise Bâbil, İbranî ve Çin takvimleridir.
Eski toplumlar; dinî törenler için Ay takvimini; resmi törenler, devlet ve tarım işleri için de güneşin günlük ve yıllık hareketlerine dayanarak Güneş takvimini geliştirmişlerdir.
Tarihte ilk Güneş takvimini Mısırlılar, ilk Ay takvimini Sü- merler hazırlamışlar, her toplum kendi takvimini oluştururken, kendileri için önemli saydıkları bir günü de takvim başlangıcı olarak almışlardır. Hıristiyanlar Hz. İsa’nın doğumunu, Müslümanlar da Hz. Peygamberin Mekke’den Medine’ye hicretini esas aldıkları gibi.
Takvimlerin tarihçesini kısaca özetlersek;
Aztek takvimi: Meksika’nın başkentinde Ulusal Antropoloji Müzesi’nde sergilenen 25 ton ağırlığında, 3.7 metre çapında olan dev eser, Aztek takvimi olarak biliniyor. Aztekler bu takvimi günlük hayatlarında kullanmışlardır. Aztek takvimi 365 günlük (20’şer gün 18 ay, artı 5 uğursuz gün) den oluşan 365 günlük bir güneş takvimi ile, 260 günlük (13’şer günlük 20 aydan oluşan) bir dinsel yıldan oluşuyor.
Maya takvimi: Azteklerde olduğu gibi, 20 şer günlük 18 ay ve ilave 5 günden oluşan bir Güneş takvimidir.
Sümerler, İ.Ö. 2400 yıllarında 12 aylık ve 30’ar günlük bir Güneş takvimi kullanmışlardır.
Bâbil takvimi: Babilliler hem Güneş ve hem de Ay takvimini kullanmışlardır. 29 ve 30 günlük ay esaslı takvimlerini ülkenin tamamında geçerli kılmışlar, bu takvimde yıl, ilk-bahar gündönümünü tâkip eden, yeni ayın görünmesi ile başlarmış. Bâbil’de kullanılan takvim, hem kamerî ve hem de Güneş esaslı olarak düzenlenmiştir.
Ay takviminin Güneş takvimiyle uyumunu sağlamak için 19 yıllık bir dönem içinde, 3., 6., 8., 11., 14., 17. ve 19. yıllara birer ay ilâve edilerek, bu yıllar 13 ay, diğer yıllar ise 12 olarak değerlendirilmiştir. Bu ilâve yedi aydan altısı, 29 günlük Ululu II olarak altıncı ayın arkasına ve yedincisi, sadece dönemin 17. yılında olmak üzere ve 30 günlük Addaru II adıyla yılın son ayına eklenmişlerdir. Asurlular ise, Bâbil takvimindeki ayları, isimleri ile birlikte aynen uygulamışlar.
Babilonlular; 29 ve 30 günlük 12 aylık bir Ay takvimini kullanmışlar, Ay takvimini Güneş takvimine çevirmek için de 19 yıllık bir süre içinde, Babillilerde olduğu gibi, her 2 veya 3 yılda bir, araya bir ay ekleyerek, 365 günlük bir Güneş takvimi kullanmışlardır.
Mısır takvimi: Her biri ayrı bir gayeye hizmet eden üç ayrı takvim düzenlemişler, Mısır’ın ilk dönemlerinde 29 ve 30’ar günlük Ay takvimini, Ayrıca Sirius yıldızının iki görünüşü arasını belirleyen, 365.25 (365) günlük Güneş takvimini kullanmışlardır. Resmî takvim olarak devlet işlerinde kullandıkları Güneş takvimi ile Ay takvimi arasında ortaya çıkan farklılıklardan dolayı, üçüncü bir takvim sistemini kullanmışlar ve bu takvimde, kamerî esaslı otuzar günlük 12 aydan müteşekkil, Sel mevsimi, Ekim mevsimi ve Kurak mevsim olmak üzere üç mevsimden kurulu 360 günün ardına, beş bayram günü ilâve edilerek (365 gün) düzenlemiş-
lerdir.
İranlIlar, Babil’i hükümranlıkları altına aldıktan sonra, Babillilerde gördükleri takvim düzenini aynen ülkelerine taşıyarak, imparatorluk üzerinde aynen uygulamışlardır. Sasa- niler zamanında kuzey İrand’a Zerdüştler tarafından 30’ar günlük 12 ay ve 5 ilâve günden oluşan bir Güneş takvimi kullanmışlardır. Bu takvim sistemi Arap istilâsına kadar devam etmiştir. Araplar ülkeye, kamerî esaslı Ay takvimini getirmişlerse de İranlIlar, Güneş takvimini kullanmaya devam etmişlerdir. M.S. 1079 yılında Jülien takvimine geçmişler.
Erken Roma dönemi takvimi:
Roma Devleti’nin kurucusu Romulus tarafından, M.Ö.8. asırlarda tasarlanan Erken Roma dönemi takviminde altısı 30 günlük ve dördü 31 günlük on aydan oluşan 304 günlük bir takvim kullanılmış, Roma’nın ikinci kralı olan Numa Pompilius, 10 aylık bu takvimin başına, toplam günleri 50 olan, iki ay daha ekleyerek 12 aylık ve 354 - 355 günlük bir nevi Ay Takvimi kullanılmıştır. Bu takvim sistemi, M.Ö.6. yüzyılda, Roma’nm 5. Kralı adına Etrüsk’lü astronom Tarquini- us Priscus tarafından tekrar düzenlenerek resmi Devlet takvimi olmuştur. Ay esaslı bir takvim görüntüsü veren bu sistemde, tropik yıla göre 10.25 gün daha kısa olduğundan, bunu düzeltmek için, iki yılda bir Şubat ayının 23 ile 24’ü arası-na, 27-28 günlük bir ay ilâve edilmekte ve Şubat’ın geri kalan 5 günü atılarak kullanılmaktaymış. Böylelikle yıl, 366.25’e çıkartılmaktaymış.
Modern takvimin ilk düzenlemesini Roma diktatörü Julius Sezar yapmıştır. M.Ö. 46 yılında iktidara gelen Sezar Güneş takvimini kullanan İskenderiyeli astronom Sosigenesi tanıdıktan sonra, en büyük takvim reformunu gerçekleştirmiştir. Sosigenes’in tavsiyesi üzerine; dünyanın güneş etrafında dolanımını esas alan 365.25 günlük takvim sistemine geçilmiş, 4’e bölünebilen artık yıllar 366, diğerleri ise 365 gün kabul edilmiştir. Ocak ayı da yılbaşı olarak kabul edilmiştir.
Celâli takvim; Müslüman Türk dünyasında Selçuklu Sultanı Celaleddin Melikşah Ömer Hayyam’ı Rey’deki gözlemevine çağırmış ve güneş takvimi yapma görevini vermiştir. Celalî takvimi adıyla güneş senesine dayanan bir takvim yapmıştır. İlkbaharın ilk günü yılbaşı sayılan bu takvim Grégorien takviminden daha az hatalı idi. Gregorien takviminde 3330 yılda 1 günlük hata oranı olurken, Celali takvimde 3770 yılda 1 gün hata oluyordu.
On iki hayvanlı takvim: Türklerin kullandığı en eski takvimdir. Güneş yılını esas alır. Güneşin çevirimini doğrudan doğruya astronomik gözlemlerle değil, Güneşin bitkiler üzerindeki etkisi yoluyla izlemişler. Bu takvimde her yıl bir hayvan adıyla anılmıştır. Yıllara hayvan adı verme sistemini Çinliler ve Aztekler de kullanmışlardır. Otların yeşermesiyle başlatılan bu takvim, dört mevsime ve 12 aya bölünmüştür.
Hicrî Kamerî takvim: Hz. Peygamber’in hicretini esas alan ve bir yılı 354 (3557 gün alan bir ay takvimi sistemidir.
Hicrî Şemsî takvim: Hz. Peygamberin hicretini esas alan ve bir yılı 365 gün 6 saat olan bir Güneş takvim sistemidir.
Rumi takvim; Miladî 1840 / Hicri 1256 yılına kadar; Peygamberimizin hicretini başlangıç kabul eden Ay takvim sistemi üzerine, M.1840 / H. 1256 yılından itibaren Güneş takvim sistemi üzerine kurulmuş karma bir takvim sistemidir. 1926 yılında Gregorien Takvimine geçilmiştir.
^1425 CEMAZİYELAHİR HİLALİ
^.6 temmuz 2005 Çarşamba günü Greenwich saatiyle 12.04’de ictima, 7 Temmuz Perşembe günü 01.42’de Ru’yet olacak hilal ilk defa Kuzey Amerika’nın doğusundan iti- bariyle başlayacaktır.