Makale

Yaz Kur'an Kurslarındaki Kur Sistemine Öğreticilerin Bakışı

Yaz Kur’an Kurslarındaki Kur Sistemine Öğreticilerin Bakışı

Ahmet Ali ÇANAKCI*

Özet:
Bu çalışma, 2005 yılından itibaren yaz Kur’an kurslarında uygulanmakta olan ‘‘Kur Sistemi’’ nin bugünkü durumunu, amaçlarının gerçekleşme düzeyini öğreticilerin bakışıyla değerlendirerek, bu süreçte uygulamalarda ortaya çıkan aksaklıkları ve karşılaşılan problemleri tespit edip, bu problemlere çözüm önerileri getirmeyi amaçlayan bir alan araştırmasıdır.
Araştırmaya Balıkesir il merkezi ve merkez köylerinde görev yapan 371 yaz Kur’an kursu öğreticisi katılmıştır. Araştırmada, veri toplama aracı olarak anket tekniği kullanılmış, bunun yanında gözlem, yüz yüze görüşme/mülakat, odak grup tartışması/görüşmesi teknikleri ve konuyla ilgili olarak yapılmış benzer çalışma bulgularından/sonuçlarından faydalanılmıştır.
Ayrıca çalışmada, araştırmanın konusu, problemi, amacı, önemi, sınırlılıkları, yöntemi, denenceleri, bulguları üzerinde durulmuş, bulgular ve yorumlardan elde edilmiş sonuç ve önerilere yer verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Öğrenme-Öğretme Süreci, Yaygın Din Eğitimi, Yaz Kur’an Kursu, Kur Sistemi, Öğretim Programı, Kur’an Öğretimi

Instructors View to the Level System in Summer Qur’an Courses
Abstract:
This study is a field research, showing the present state of “Level System” being used in summer Qur’an Courses since 2005 and the fullfillment rate of goals according to instructors, identifying problems being seen through the process with the aim of giving ideas to help solving these problems.
371 instructors working in the summer Qur’an Courses of Balıkesir provincial centre and its villages participated to this research. Survey technique has been used in data gathering process furthermore observation, face-to-face discussion/interview, focused group discussion techniques and findings and results of similar researches in the same topic have been used.
Moreover topic, problem, aim, importance, boundries, method, assumptions, findings, of the research have been studied
Key Words: Teaching–Learning Process, Mass Religious Education, Summer Qur’an Course, Level System, Education Programme, Teaching Quran

Giriş
1. Problem
İnsan toplumunun vazgeçilmez temel unsuru olan din, tarih boyunca olduğu gibi günümüzde de üzerinde önemle durulması ve araştırılması gereken bir olgudur. Çünkü günümüzde insanın manevi sıkıntı ve problemlerini nihayete erdirebilmek için her şeyden önce birey ve toplumun bu ihtiyaçlarının ilmi araştırmalarla tespit edilmesi gerekir. Buna bağlı olarak ferdin ve toplumun manevi istek ve ihtiyaçlarına cevap verebilecek bilgili, kültürlü, kendi alanında uzmanlaşmış, toplumdaki gelişmeleri takip edebilen din eğitimcilerine ihtiyaç vardır.
Din, insan hayatı için ne kadar önemliyse, din eğitimi-öğretimi ve uygulayıcısı da en az o kadar önemlidir. Ülkemizde din eğitimi-öğretimi iki şekilde yapılmaktadır. Birincisi: ‘‘Örgün Din Eğitimi’’dir. Bu eğitim MEB’in gözetim ve denetimindeki ilkokul, ortaokul ve liselerde (DKAB dersleri ), İmam-Hatip Liseleri, yüksek öğrenim düzeyindeki ilitamlar, İlahiyat Fakülteleri / İslami İlimler Fakülteleri ve İDKAB Öğretmenliği Bölümlerinde gerçekleştirilmektedir. İkincisi ise DİB’ce gerçekleştirilen din eğitimidir ki buna ‘‘Yaygın Din Eğitimi’’ denir. Yaygın din eğitiminin içerisine Diyanet İşleri Başkanlığı’nca yaz aylarında camilerde ve Kur’an kurslarında öğrencilere yönelik olarak açılan iki aylık ‘‘Yaz Kur’an Kursları’’ da girmektedir.
Yaz Kur’an kurslarında, sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitim başladıktan sonra Kur’an öğretiminde oluşan (yaygın din eğitimi alanındaki) boşluk doldurulmaya çalışılmış ve bu kurslar yaygın din eğitiminin en önemli kanallarından biri haline gelmiştir. Bu nedenle yaz Kur’an kurslarında öğrenme ve öğretme sürecinde öğreticilerin eğitim düzeyleri, mesleki yeterlikleri, kullandıkları yöntem-teknik ve materyaller ile öğretim programı/kur sistemi göz önünde bulundurularak bu süreçte neyin (içerik, bilgi, beceri, davranış, tutum), nasıl (süreç, yöntem, strateji, teknik), ne kadar (ölçme, değerlendirme, testler, sınavlar, projeler, ürünler) öğrenileceği ve öğretileceği büyük önem arz etmektedir.
Bu hedefe ulaşmayı kolaylaştıracağı düşüncesiyle Diyanet İşleri Başkanlığı’nın “Kur Sistemi”ne geçtiği görülmektedir. Buradan hareketle bu araştırmada Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bu konudaki uygulamaları ve çalışmaları, öğrenme-öğretme süreci açısından ele alınarak, 2005 yılından itibaren yaz Kur’an Kurslarında uygulanan kur sisteminin günümüzdeki durumu öğreticilerin bakışlarıyla değerlendirilmektedir. Ayrıca bu süreçte karşılaşılan problemler ele alınmaktadır.
Bunlara bağlı olarak yapılacak araştırmanın temel problemini şöyle belirtebiliriz: ‘‘Öğreticiler, yaz Kur’an kurslarında uygulanan kur sistemini nasıl değerlendirmektedir?’’
2. Amaç-Önem
Öğrenme ve öğretme sürecinin Hz. Peygamber (sav)’den günümüze farklı mekânlarda kesintisiz devam ettiği ve informel bir anlayışla İslam toplumlarında geleneksel bir mahiyet arz ettiği bilinmektedir. Günümüzde de yaygın din eğitiminin bütün İslam toplumlarında olduğu gibi ülkemizde de hem ailelerde hem de kurumsal nitelikte devam ettiği görülmektedir. Bu süreçte Kur’an eğitim ve öğretimin verildiği Yaz Kur’an Kursları da yaygın din eğitimindeki önemli kurumlar arasında yerini almıştır.
Araştırmanın amacı, yaygın din eğitimi alanında yapılan çalışma ve araştırmalara katkıda bulunmak üzere yaz Kur’an kurslarında uygulanan kur sisteminin bugünkü durumunu, uygulanabilirliğini, yeterliliğini, öğreticilerin bakışıyla değerlendirip, işlevselliğini ortaya koymak, bu süreçte karşılaşılan problemler ve bu problemlere çözüm önerileri getirmektir. Böylece yaz Kur’an kursları ile yapılacak yeni düzenlemelere de ışık tutmaktır.
Diyanet İşleri Başkanlığı’nın son yıllarda Yaz Kur’an kurslarına verdiği önem artmaktadır. Bu kurslara katılan öğrenci sayısının 3 milyona ( 2012 yılında öğrenci sayısı 2.731.569’dur. ) yaklaştığı görülmektedir. Kur’an kursları ile ilgili yapılan araştırmalarda önemli bulgu ve yorumlara ulaşılırken, bu çalışmalara paralel olarak Yaz Kur’an kursları ile ilgili yeterince akademik çalışma yapılmadığı anlaşılmaktadır. Yapılan bu alan araştırmasının, bu eksikliğin giderilmesine ve bundan sonra yapılacak çalışmalara da katkı sağlaması bakımından önem arz edeceği düşünülmektedir.
Bu araştırmadan elde edilen sonuçların teorik yönden olduğu kadar, öğrenci, öğretici hatta velilere/ailelere de pratik faydasının olacağı beklenmektedir.
3. Sınırlılıklar
Bu araştırma;
1. Gerçekleştiği dönemde Balıkesir il merkezi ve merkez köylerindeki yaz Kur’an kurslarında görev alan öğreticilerle,
2. Yaz Kur’an kurslarıyla ilgili anket formunda bulunan sorularla ve bu soruların uygulandığı zamanla sınırlandırılmıştır.
4. Araştırmanın Yöntemi
4. 1. Veri Seti
Bu araştırmada farklı teknikler arası işbirliği stratejisi takip edilmiş ve birden çok veri toplama tekniğine başvurulmuştur:
a. Gözlem
*Dolaylı /Vasıtalı/Belgesel Gözlem
*Dolaysız/Vasıtasız/Doğrudan Gözlem
b. Anket
c. Görüşme/Mülakat
d. Odak Grup Tartışması/Görüşmesi
4. 2. Evren ve Örneklem
2011 yılının haziran ayının son haftasında açılan ve Ağustos ayının son haftası sona eren 9 haftalık yaz Kur’an kurslarında gerçekleştirilen bu araştırmada kurs öğreticilerine anket uygulanmıştır.
Buna göre çalışma evrenini, 2011 yılı yaz döneminde Balıkesir il merkezi ve merkez köylerinde DİB’e bağlı yaz Kur’an kurslarında görev yapan tüm öğreticiler (371 öğretici) oluşturmaktadır. Burada öğreticilerin tümüne ulaşma imkanı olduğundan örneklem seçilmemiş, “tam sayım ” uygulamasına gidilmiştir. Ayrıca öğreticilerle “yüz yüze görüşme/mülakat” için 18 kişilik ve odak grup tartışması/görüşmesi için bir grup temsil kitlesi seçilmiş, buradan elde edilen sonuçlar, anket formunu düzenlemede ve anket sonuçlarının yorumlanmasında/değerlendirilmesinde kullanılmıştır.
Çalışma evreni olarak Balıkesir merkez ilçe ve köylerinin seçilmesinin nedeni; araştırmacının alana/konuya olan ilgisi, bu ilde görev yapıyor olması ve daha önce bu ilde böyle bir çalışmanın yapılmamış olmasıdır.
4. 3. Uygulama ve Değerlendirme
a. Uygulama
Ön hazırlığı tamamlanan anket sorularıyla ilgili, 2011 yılının nisan-haziran ayları arasında bir pilot uygulama yapılmıştır. Pilot uygulama sonuçlarından yararlanılarak taslak bir anket formu hazırlanmış ve bu form alanında ilgili uzmanların eleştiri, öneri ve tashihlerine sunulmuştur. Uzman görüşlerinin de dikkate alınmasıyla yapılan gerekli düzeltmeler neticesinde Temmuz 2011’de anket formuna nihai şekli verilmiştir. 2011 yılı yaz döneminde Balıkesir merkez ilçe ve köylerinde görev yapan 371 öğreticinin “İmam-hatip, müezzin-kayyım ve Kur’an kursu öğreticilerinin” 79’una 2011 yılının temmuz ve ağustos ayı içinde, 292’sine ise eylül ayında müftülükte düzenlenen mutat aybaşı toplantısında anket formları dağıtılmıştır. Ancak 24 adet anket formu çeşitli sebeplerle değerlendirilmeye alınamamıştır. Bu nedenle değerlendirmeye alınan öğretici anketi sayısı 347’dir. Ayrıca uygulama sırasında deneklerin soruları cevaplanmış ve uygulamanın tamamı bizzat araştırmacı tarafından yapılmıştır.
Araştırmada, yaz Kur’an kurslarındaki öğrenme-öğretme sürecini ve kur sistemini daha derinden gözlemleyebilmek, anlayabilmek ve bu alanda tecrübe kazanabilmek amacıyla Balıkesir il müftülüğünden 2012 yılı Yaz Kur’an Kursu döneminde öğreticilik, gözlem, görüşme/mülakat ve inceleme için izin alınmıştır. Buna bağlı olarak da 2012 yılı Temmuz-Ağustos ayında II. kur dönemi boyunca Balıkesir Merkez Hafız Mehmet Arabacıoğlu Camii Yaz Kur’an kursunda bilfiil öğreticilik görevi tecrübe edilmiştir. Bu esnada öğreticilerle sık sık görüşmelere/mülakatlara başvurulmuştur.
b. Değerlendirme
Anket sorularının ölçek türü, büyük çoğunluğu itibariyle nominal (isimsel) olup; değerlendirme aşamasında nominal ölçek türlerine uygulanabilecek istatistiksel teknikler kullanılmıştır. Öğreticilere uygulanan anket formlarından elde edilen verilerin istatiksel analizi SPSS (Statical Package for Social Science) programı ile yapılmıştır. Bu çerçevede Balıkesir merkez ilçe ve köylerindeki öğreticilere ait anket sorularının frekans ve yüzde değerleri tespit edilmiş; bağımlı ve bağımsız değişkenler arası ilişkilerin istatiksel değerlendirilmesinde ise Ki Kare (χ²) testi kullanılmıştır. Ayrıca sosyal bilimlerdeki araştırmaların çoğunda olduğu gibi bu araştırmada da Ki-Kare sonuçlarının anlamlılık/manidarlık derecesine P ˂ 0,05 düzeyinde bakılmıştır.
5. Araştırmanın Denenceleri(Hipotezleri)
1. Öğretici Açısından
1. Yaz Kur’an kurslarındaki fiziki/sosyal donanım yeterli değildir.
2. Kurslardaki günlük üç ders saati yetersizdir.
2. Kur Sistemi Açısından
1. Kur sistemi Yaz Kur’an kurslarında çoğunlukla uygulanmaktadır.
2. Kur sistemine göre düzenlenen öğretim programıyla yaz Kur’an kurslarında öğrencilere gerekli temel dinî bilgiler verilmektedir.
3. Yaz Kur’an kurslarında uygulanan kur sistemi öğreticiler açısından memnuniyet vericidir.
4. Yaz Kur’an kurslarında uygulanan kur sistemiyle eğitim ve öğretimde istenilen amaca ulaşılmıştır.
5. Yaz Kur’an Kurslarındaki öğrenme-öğretme sürecinde anlamlı öğrenme gerçekleşmektedir.
6. Bulgular ve Tartışma
6. 1. Demografik ve Sosyokültürel Profil
6. 1. 1. Cinsiyet ve Yaş

Tablo 1. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerinin Cinsiyete Göre Dağılımı
Cinsiyet n %
Kadın 66 19,0
Erkek 281 81,0
Toplam 347 100,0
Ankete katılan öğreticilerin % 81 ile büyük çoğunluğunu erkekler, % 19’unu ise kadınlar oluşturmaktadır.
Tablo 2. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı
Yaş n %
18-30 48 13,8
31-40 96 27,7
41-50 172 49,6
51 ve yukarısı 31 8,9
Toplam 347 100,0
Tablo 2’de öğreticilerin yaklaşık yarısının 41-50 yaş grubunda ve yaklaşık dörtte birinin 31-40 yaş grubunda yer aldığı görülmektedir.
6.1.2. Kadro Durumu
Tablo 3. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerinin Kadro Durumuna Göre Dağılımı
Kadro durumu n %
İmam-Hatip 201 57,9
Kur’an Kursu Öğreticisi 55 15,9
Müezzin-Kayyım 69 19,9
Vekil 22 6,3
Toplam 347 100,0
Örnekleme giren öğreticilerin yarısından çoğunun imam-hatip olduğu ve bunu yaklaşık beşte birlik bir oranla müezzin-kayyımların takip ettiği görülmektedir. Ayrıca öğreticilerin % 6,3’ünün ise vekil olduğu anlaşılmaktadır.
6.1.3. Yerleşim Çevresi/Birimi
Tablo 4. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerinin Yerleşim Birimine Göre Dağılımı
Görev yapılan yerleşim birimi n %
İl Merkezi (Kentsel alan) 199 57,3
Merkez Köy/Kasaba (Kırsal alan ) 148 42,7
Toplam 347 100,0
Tablo 4’e göre öğreticilerin % 57,3’ü kentsel alanda, % 42,7’si ise kırsal alanda görev yapmaktadır.
6.1.4. Mesleki Kıdem
Tablo 5. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerinin Mesleki Hizmet Süresine Göre Dağılımı
Mesleki hizmet süresi n %
1-9 yıl 101 29,1
10-19 yıl 63 18,2
20-25 yıl 117 33,7
26 yıl ve yukarısı 66 19,0
Toplam 347 100,0
Tablo 5’e bakıldığında öğreticilerin üçte birinin 20-25 yıllık öğretici, yaklaşık diğer üçte birinin 1-9 yıllık öğretici olduğu, bunları da yakın oranlarla ( % 19-% 18,2) 26 yıl/yukarı ve 10-19 yıllık öğreticilerin takip ettiği görülmektedir.
6.1.5. Gelir
Şekil 6. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerinin Aylık Gelir Dağılımı
Ortalama aylık gelir n %
Düzenli bir gelir yok 8 2,3
500-1000 TL 10 2,9
1001-1500 TL 34 9,8
1501-2000 TL 279 80,4
2001-2500 TL 9 2,6
2501 TL ve yukarısı 7 2,0
Toplam 347 100,0
Ortalama aylık gelir dağılımından, öğreticilerin büyük çoğunluğunun 1501-2000 TL aylık gelire sahip olduğu anlaşılmaktadır.

6.1.6. Öğrenim Durumu
Tablo 7. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerinin Öğrenim Durumuna Göre Dağılımı
Öğrenim durumu n %
İHL 82 23,6
M.Y.O. ( Önlisans ) 177 51,0
İlahiyat Fak / Y. İslam Enst. 38 11,0
İlahiyat Fak. / Y. İslam. Enst. dışında bir fakülte mezunu 50 14,4
Toplam 347 100,0
Tablo 7, öğretici örnekleminin yaklaşık yarısının M.Y.O./Önlisans mezunu olduğunu, dörtte birinin lisans mezunu, dörtte birine yakınının da İHL mezunu olduğunu göstermektedir.
6.1.7. Hafızlık Durumu
Tablo 8. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerinin Hafızlık Durumu
Hafızlık durumu n %
Evet 89 25,6
Hayır 258 74,4
Toplam 347 100,0
Ankete katılan öğreticilerin yaklaşık dörtte birinin hafız olduğu anlaşılmaktadır.
6.1.8. Medeni Durum
Tablo 9. Yaz Kur’an Kursu Öğreticilerin Medeni Duruma Göre Dağılımı
Medeni durum n %
Evli 311 89,6
Bekâr 36 10,4
Toplam 347 100,0
Tablo 9’a bakıldığında, öğreticilerin % 90 gibi büyük çoğunluğunun evli olduğu, bir başka ifade ile yaklaşık her on öğreticiden dokuzunun evli olduğu, birinin ise bekar olduğu görülmektedir.
6. 2. Tartışma: Yaz Kur’an Kurslarında Uygulanan Kur Sistemi
6. 2. 1. Kur Sisteminin Uygulanma Durumu

Şekil 1 incelendiğinde araştırmaya katılan öğreticilerin % 36’sı kur sistemini uyguladığını, % 47’si kısmen uyguladığını, % 17’si ise uygulamadığını/uygulayamadığını belirtmektedir. Ulaşılan bulgulara göre öğreticilerin % 83 ile çoğunluğunun kurs sistemini bazı olumsuzluklara ve eksikliklere rağmen uyguladıkları/uygulamaya çalıştıkları anlaşılmaktadır. % 17 gibi azımsanmayacak bir oranın ise kur sistemini tam anlamıyla anlayamadıkları/benimseyemedikleri, kurun işleyiş biçimine hâkim olamadıkları ve kur sistemini uygulamada sorun yaşadıkları söylenebilir.
Demir’in 2010 yılında yaptığı araştırmada öğreticilerin % 23’ü kur sistemini uygulayamadığını, % 55,3’ü kısmen uygulayabildiğini, % 21,3’ü de uygulayabildiğini ifade etmiştir. Bu araştırmaya göre öğreticilerin büyük çoğunluğunun (% 76,6) kısmen de olsa kur sistemini uygulamaya çalıştığı anlaşılmaktadır. Trabzon, Rize, Yalova, Sinop, Gümüşhane ve Bayburt’ta yaptığı alan araştırmasında Koç da % 72,5 oranıyla öğreticilerin kur sistemini uyguladığını tespit etmiştir. Ünsal ve Öcal’ın yaptığı çalışmalarda da benzer sonuçlara ulaşılmış ve öğreticilerin % 60,2 / % 69,9 ile yarıdan fazlası, öğretim programını uygulanabilir bulduğunu belirtmiştir. Yine 2006 yılında Çorum’da gerçekleştirilen bir araştırmada, büyük çoğunlukla (% 93,9) öğreticilerin kur sisteminin içeriği hakkında az da olsa bilgi sahibi olduğu, bu sistemi yararlı bulduğu ve buna göre de öğreticilerin önemli bir bölümünün kur sistemini uygulama gayreti içinde olduğu ifade edilebilir. Bu sonuçlara göre hem Demir, Koç, Ünsal ve Işıkdoğan ile Korukçu’nun çalışmalarında, hem de bu çalışmada kur sisteminin öğreticiler tarafından çoğunlukla uygulandığı anlaşılmaktadır.
Diğer taraftan kur sisteminin uygulanması ile yaz kurslarında yapılan seviye belirleme sınavlarına göre öğrencilerin seviyelerine göre kurlara/dönemlere ayrılması, aralarındaki yaş/öğrenim düzeyindeki farklılıklardan doğan problemlerin en aza indirilmesi, herkese şartları/imkanları elverdiği ölçüde, etkin biçimde yaz kurslarından yararlanmanın yolunu açması, öğrencilerin yaz kursunu artık rastgele herhangi bir noktada bırakıp gitmesinin önüne geçmesi, sistemli, düzenli bir bilgi bütününü elde etmeyi sağlaması, üç dönem takvimi ile kurlar hakkında velilerin bilgilendirilmesinin sağlanması, yeni Kur’an kursu programlarının öğretime çerçeve çizip onun doğrultusunu belirlemesi ve esneklik kazanması, öğreticinin elini kolunu bağlamayıp ona inisiyatif vermesi, öğretimi olabildiğince öğrencilerin ihtiyaçlarını, beklentilerini karşılayacak şekilde düzenlenme konusunda öğreticinin elini güçlendirmesi ve kursların verimlilik düzeyinin yükselmesi hedeflenmektedir.
Bütün bu sebeplerden dolayı kur sisteminin öğretici-öğrenci ve veliler tarafından çok iyi anlaşılması ve uygulanması, kurslarda amaçların ve anlamlı öğrenmenin gerçekleşmesini sağlama açısından oldukça önemlidir.

Şekil 2’deki veriler χ² testinin sonuçları açısından ele alındığında, kur sistemini uygulama ile cinsiyet arasında bir ilişki olduğu ve diğer bağımsız değişkenler arasında ise herhangi bir ilişkinin olmadığı anlaşılmaktadır. Bir başka deyişle χ² analizleri, örneklem grubuna giren öğreticilerin “Kur sistemini uygulayabiliyor musunuz?” sorusuna verdiği cevaplar ile yaş, kadro durumu, yerleşim birimi, mesleki kıdem, gelir, öğrenim durumu, hafızlık ve medeni durum arasında herhangi bir ilişki olmadığını gösterirken, cinsiyet arasında ise bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır. Buna göre kur sistemini uyguladığını belirtenlerin oranı kadın öğreticilerde erkek öğreticilerin yaklaşık iki katıdır. Diğer bir ifade ile kadın öğreticiler, erkek öğreticilere oranla kur sistemini daha fazla uygulayan görevliler olarak görülmektedir.
Araştırma esnasında bizzat yapılan gözlemlere bakılarak bu sonucun ortaya çıkmasında etkili olan faktörler üzerine pek çok şey söylenebilir. Örneğin; kadın öğreticilerin görev yaptığı yerlerin/ortamın daha çok sınıf/derslik tarzı, erkek öğreticilerin ise camiler olduğu ve kadınların görev yaptığı yerlerin kur sistemi için daha elverişli bulunduğu anlaşılmaktadır. Kadın öğreticilerin görev yaptığı bu mekânlarda fiziksel şartlarının iyi olması, zaman zaman birden fazla öğreticinin görev yapması, kur sistemine göre öğrencileri dönemlere/seviyelerine ayırma işleminin daha kolay gerçekleşmesi, sınıfların kalabalık olmayışı, derslerde çağdaş öğretim yöntem ve tekniklerinin kullanılabilmesi ve teknolojik materyallerden faydalanılması gibi sebepler ile kadınların erkeklere göre kur sistemini daha fazla anladıkları, benimsedikleri ve uyguladıkları görülmektedir. Erkeklerde ise daha çok kursa camide devam edilmesi, buraların fiziksel açıdan yetersiz olması, çok kalabalık olması, kurslarda öğretici sayısının az olması, aynı anda birden fazla kura devam edilmesi, geleneksel yöntemlerin kullanılması, teknolojik materyallerin kullanımının zorluğu gibi nedenlerden dolayı kur sisteminin kadın öğreticilere göre daha az anlaşıldığı/uygulandığı ve daha fazla uygulama sorunu yaşandığı düşünülebilir.
Kur sisteminin uygulanabilirliğinin arttırılması ise bu sisteminin iyice anlaşılması/anlatılması, kursların fiziksel yeterliklerinin iyileştirilmesi, öğretici sayısının arttırılması, öğrenci sayısının azaltılarak sınıfların kalabalık olmasının önüne geçilmesi, kur sisteminin dönemlere ayrılması, öğrencilerin yaş ve bilgi düzeylerindeki farklılıkların en aza indirilmesi, ders kitaplarından azami ölçüde faydalanılması, derslerin farklı yöntem-teknik ve çağdaş öğretim teknolojileri/materyalleri ile zenginleştirilmesi, DİB’in bu konuda alacağı tedbirlerle ve düzenleyeceği etkin hizmet içi eğitim seminerleri ile mümkün olabilecektir.
6. 2. 2. Kur Sisteminin Uygulanmama/Uygulanamama Sebepleri

Şekil 3’e bakıldığında, kur sistemini uygulayamadığını belirten 59 öğreticiye göre, bunun en önemli sebepleri, yüzdelik oranlarına göre büyükten küçüğe doğru şöyle sıralanabilir:
1. Yeterli fiziksel donanımın olmaması
2. Kur sisteminde sürenin yetersiz olması
3. Sınıfların çok kalabalık olması
4. Ders kitaplarının yetersiz olması
Kurslarda yeterli fiziksel donanımın olmaması ve kur sisteminde sürenin yetersiz olması ile ilgili bu verilerin 1.1 ve 1.2 numaralı denenceleri kısmen doğruladığı anlaşılmaktadır.
Ayrıca “Diğer” seçeneğinde, “tek öğreticiyle/tek sınıfla kur sisteminin uygulanmasının zor olması”, “kur sisteminin gereksiz olması” ve “bu sistemin formalite olması” gibi hususlara vurgu yapılmaktadır. Ulaşılan bu sonuçlara göre, kur sisteminin uygulanmamasında ve bu sistem ile ilgili aksaklıkların/zorlukların yaşanmasında kursun fiziksel donanımının yetersizliği ön plana çıkmaktadır. Bunların yanında kur sisteminde sürenin yetersiz olması, sınıfların çok kalabalık olması, ders kitaplarının yetersiz olması ve bunların dışındaki diğer faktörler de bu sürecin verimli bir şekilde uygulanabilirliğinin önüne geçen engeller olarak karşımıza çıkmaktadır.
Öte yandan araştırma esnasında yaz Kur’an kurslarında yapılan gözlemler ve öğreticilerle yüz yüze görüşmelere göre kur sisteminin işlevselliğini sekteye uğratan, bazı faktörlerden de söz edilebilir. Bunlar, sınıftaki öğrenci sayılarının fazlalığıyla paralel olarak öğretici sayısının yetersizliği, tek görevlinin aynı anda üç kura birden ders vermesinin olumsuzlukları, seviye tespit sınavı ile öğrencilerin seviyelerine göre sınıflara ayrılmaması, bazı öğrencilerin kursa isteksiz gelmesi, öğrencilerin kursa devam zorunluluğunun olmaması, kur/kurs süresinin yeterli olmaması, teknolojik öğretim materyali imkânının kısıtlılığı, kur sistemi için DİB/il müftülüğünce düzenlenen hizmet içi eğitim seminerlerinin yetersizliği, bu sistemin öğreticiler tarafından tam olarak idrak edilememesi/benimsenememesi, öğreticilerin bilgi/tecrübe eksikliği, bunun öğrencilere/velilere olumsuz yansıması, öğrencilerin/velilerin bu sistemi yeterince tanıyamaması, öğrenci-öğretici-velilerin işbirliği içersinde bu süreçte aktif olarak yer almaması, bu sistemin daha çok teorik çerçevede kalması ve pratikte uygulama alanı bulamaması gibi bu süreçte önemli rol oynayan ve dikkat çeken unsurlar olarak ifade edilebilir.
O halde kur sistemin uygulanabilirlik düzeyini/verimliliğini arttırmak için, kursların fiziksel yeterliklerin arttırılması, kursların teknolojik öğretim materyalleri/dokümanları açısından elverişli hale getirilmesi, öğreticilerin pedagojik alandaki eksikliklerinin tamamlanması, hizmet içi eğitim seminerlerinde bu sistemin daha iyi anlaşılmasının sağlanması ve farklı uygulama örnekleri ile zenginleştirilmesi elzemdir.
6. 2. 3. Kur Sistemine Göre Seviye Belirleme Sınavı ve Dönemlere Ayırma İşleminin Gerçekleştirilme Durumu
2005 yılında uygulanmaya başlayan kur sistemi, öğrenenlerin bilgi ve becerilerine uygun olarak gruplara ayrılmalarına imkân sağlamaktadır. Öğrenmede esneklik sağladığı gibi bireysel farklılıklarının göz önünde bulundurulmasına da fırsat vermekte, öğrencilerin çeşitli aktiviteler için kendi zamanlarını planlayarak bu kurslara devam edebilmelerini kolaylaştırmaktadır. Bu süreçte başarılı olabilmek için öncelikle ders kaydı sırasında öğrencilere seviye belirleme sınavının uygulanması ve bu sınava göre bilgi düzeyleri belirlenen öğrencilerin seviyelerine göre üç kurdan birine kaydedilmesi ön plana çıkmaktadır/önem kazanmaktadır.



Şekil 4 ve 5’teki bulgulara göre, öğreticilerin yarıdan fazlası, kayıt yaptırmaya gelen öğrencilere seviye belirleme sınavı uyguladığını (% 53,6) ve yaz Kur’an kursunu kur sistemine göre dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirdiğini (% 65,1), üçte birinden daha fazlası ise, seviye belirleme sınavını uygulamadığını /uygulayamadığını (% 46,4) ve yaz Kur’an kursunu bu sistemine göre dönemlere ayırma işlemini gerçekleştiremediğini (% 34,9) belirtmektedir. Bu verilere göre öğreticilerin ağırlıklı olarak kayıt yaptırmaya gelen öğrencilere seviye belirleme sınavı uyguladığı ve buna göre de yaz kursunu dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirdiği görülmektedir. Bu soruya olumsuz cevap verenlerin oranı ise oldukça düşündürücüdür.
Nitekim Demir’in ulaştığımız bu sonuçla uygunluk gösteren bir alan araştırmasında da öğretici örnekleminin önemli bir bölümünün öğrencilere seviye belirleme sınavı yaptığı (% 51) ve onları kur sistemine göre dönemlere ayırdığı tespit edilmiştir. Öğrencilerin seviye belirleme sınavı ve kur sistemine göre dönemlere ayırma işlemiyle ilgili elde edilen bu veriler, bulgularımızı desteklemesi açısından önem arz etmektedir. Ayrıca kur sisteminin daha planlı, programlı, sistemli ve hedeflendiği gibi uygulanması ve DİB/müftülüklerce bu yönde gerekli önlemlerin alınması ile bu sistemin/programın işlevselliği azami ölçüde artacaktır.
Bununla birlikte kur sistemini uygulayan ve bu sistemin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine olumlu katkı yaptığını düşünenlerin buna paralel olarak öğrencilere seviye belirleme sınavı yaptığı ve kur sistemine göre dönemlere ayırma işleminde daha başarılı olduğu anlaşılmaktadır.
Diğer taraftan kur sisteminde seviye belirleme sınavıyla öğrencilerin seviyelerine göre dönemlere ayrılması, beraberinde öğretici, öğrenci ve veliler için bir çok kolaylık getirmektedir. Bu sistem, velilerin yaz aylarına ilişkin planlarını buna göre belirlemelerine, hangi dönem veya dönemlerde çocuklarını yaz Kur’an kursuna gönderebileceklerini ve hangi dönemde hangi kuru tercih edeceklerini kararlaştırmalarına imkân hazırlamaktadır.
Ayrıca kur sistemiyle ilgili bilgilere genel olarak bakıldığında şekil 1, 4 ve 5’teki veriler, kur sisteminin kurslarda çoğunlukla uygulandığını öngören 2.1 numaralı denencenin büyük oranda doğrulandığını göstermektedir.
Öte yandan konu bir de değişkenler açısından incelendiğinde, χ² testi sonuçlarının, öğreticilerin “Kayıt yaptırmaya gelen öğrencilere seviye belirleme sınavı uyguladınız mı?” sorusuna ve buna paralel olarak sorulan “Yaz Kur’an kursunda kur sistemine göre dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirebildiniz mi?” sorusuna verdikleri cevaplar ile cinsiyet arasında anlamlı bir ilişki bulunduğunu ortaya koyduğu görülmektedir. Buna göre yaz Kur’an kurslarında kayıt yaptırmaya gelen öğrencilere seviye belirleme sınavı uyguladıklarını ve kur sistemine göre dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirdiklerini belirtenlerin büyük çoğunluğunu kadınlar oluşturmakta olup, bunların da oran olarak erkeklerden yaklaşık % 20 daha fazla olduğu görülmektedir.
Bu yönüyle seviye belirleme sınavının uygulaması, dönemlere ayırma işleminin gerçekleştirilmesi ve bu sistemin başarılı bir şekilde uygulanmasıyla ilgili verilere ve konuyla ilgili öğreticilerle yapılan yüz yüze görüşmelere bakıldığında, kadın öğreticilerin daha başarılı olduğu söylenebilir. Bu başarıda, kadın öğreticilerin velilerle işbirliğinin daha iyi olmasının, velilerin kayıt işlemlerine katılmalarını sağlamalarının, dönemlere ayıracak yeterli öğrencilerinin olmasının, kur sistemini iyi anlamış olmalarının ve kurs binalarının fiziksel donanımlarının yeterli olmasının büyük etkisi olduğu söylenebilir.







6. 2. 4. Kur Sistemine Göre Dönemlere Ayırma İşleminin Gerçekleştirilmesini Engelleyen Nedenler

Şekil 6 incelendiğinde, Yaz Kur’an Kursunu kur sistemine göre dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirmediğini/gerçekleştiremediğini belirten öğreticilerin % 30,6’sı bunun en önemli sebebi ile ilgili olarak kur sisteminin henüz anlaşılamamış ve oturmamış olması, % 28,1’i dönemlere ayıracak derecede yeterli öğrenci olmaması, % 24,8’i öğrencilerin her üç kur dönemine de devam etme istekleri, % 11,6’sı velilerin kayıt işlemlerine gelmemesi ifadelerine yer vermektedir. % 5 ile “Diğer” kategorisine yönelen 6 öğretici ise bu konuda, Elif-Ba okuyanlar ve Kur’an’a geçenler şeklinde iki dereceli kur sisteminin daha uygun olması, dönemlere ayırma işleminin öğrenciler için bir şey ifade etmemesi, kursa yeni başlayan öğrencilerin sayısının fazla olması ve kur sisteminin gereksiz olması gibi hususlara dikkat çekmektedir. Bu veriler ile 2.4 numaralı denencenin kısmen yanlışlandığı da anlaşılmaktadır.
Buradan hareketle öğrencilere seviye belirleme sınavının uygulanmaması/uygulanamaması ve kur sistemine göre dönemlere ayırma işleminin gerçekleştirilmemesi/gerçekleştirilememesi ile ilgili olarak araştırma esnasında yapılan gözlemler ve öğreticilerle yüz yüze görüşmeler de dikkate alındığında bunun, velilerin çocuklarının kayıt işlemlerine gelmemeleri, velilerin bu konuda ilgisizliği, bu sınavların yapılacağı ve farklı kurlara ayrılacak yeterli dersliklerin, mekânların olmaması, kursların fiziksel elverişsizliği, öğretici yetersizliği, tek öğreticili kalabalık sınıflarda bunları yapma imkanının olmaması, bazı kurslarda öğrenci sayısının çok az olması ve kur sisteminin öğretici-öğrenci-veliler tarafından tam olarak anlaşılamaması gibi nedenlerden kaynaklandığı söylenebilir.
Işıkdoğan ve Korukçu tarafından 2006 yılında Çorum’da gerçekleştirilen bir araştırmada da benzer sonuçlara ulaşılmış olup, öğreticilerin kur sistemiyle ilgili en büyük sıkıntıları konusunda, bu sistemin işleyiş biçimine hâkim olamamaları gerçeğiyle karşılaşılmaktadır. Demir’in çalışmasında ise Kocaeli’deki öğreticiler bu konuda daha çok, dönemlere ayıracak derecede yeterli öğrenci olmaması üzerinde durmaktadır. Buna göre çalışmamızla Işıkdoğan ve Korukçu’nun ulaştığı bulgular birbirini tamamlarken, Demir’in bulguları farklılık göstermektedir. Bir başka ifade ile Balıkesir ve Çorum’daki yaz kurslarında görev yapan öğreticiler daha çok kur sisteminin henüz anlaşılmamış olmasından, Kocaeli’dekiler ise dönemlere ayıracak yeterli öğrenci olmamasından yakınmaktadır. Bu değerlendirmeler, kur sistemiyle ilgili Türkiye profilinin ortaya çıkmasına katkı sağlaması açısından önemlidir.
6. 2. 5. Kur Dağılımı

Örneklem grubuna giren öğreticilerin % 25’i aynı anda/ders saatinde bir kura, % 44,4’ü iki kura, % 29,7’si de üç kura birden ders verdiklerini belirtmektedir. Şekil 7’deki değerlerin 2.1 numaralı denenceyi kısmen doğruladığı söylenebilir.
Ayrıca ulaşılan bu verilere göre öğreticilerin aynı anda ders verdikleri kur sayıları şöyle sıralanabilir:

1. İki kur
2. Üç kur
3. Bir kur

Kur sisteminde öğretici azlığı ve tek görevlinin aynı anda birden fazla kura ders vermesi, kur sistemimim sağlıklı bir şekilde uygulanmasını ve derslerdeki öğretimin kalitesini olumsuz yönde etkilemektedir.
Buna göre öğreticilerin daha çok aynı anda iki ve üç kura birden ders verdiği görülürken, Demir’in Yaz Kursları üzerine yaptığı çalışmada ise öğreticilerin daha çok bir ve iki kur üzerinde yoğunlaştığı anlaşılmaktadır. Bu durum, Balıkesir’deki öğreticilerin Kocaeli’dekilere göre daha fazla kura aynı anda ders verdiğini göstermekle birlikte, Balıkesir’deki öğreticilerin kur sistemini uygularken bir takım olumsuzluklarla daha fazla karşılaşabileceğini de ortaya koyması bakımından oldukça dikkat çekicidir.
Bu olumsuzlukları en aza indirebilmek için yetkililerce acilen öğretici sayısının yeterli hale getirilmesi ve kursları fiziksel açıdan donanımlı hale getirip, eğitim mekânlarının yetersizliği sorununa çözüm bulunması gerekmektedir.
Diğer yandan şekil 7, değişkenler açısından değerlendirildiğinde χ² analizleri, ders verilen kur sayısı ile yerleşim birimi değişkeni arasındaki ilişkinin anlamlı olduğunu gösterirken, cinsiyet, yaş, kadro durumu, mesleki kıdem, gelir, öğrenim durumu, hafızlık ve medeni durum değişkenleri arasında ise herhangi bir ilişki olmadığını ortaya koymaktadır. Buna göre yaz Kur’an kurslarında aynı anda üç kura birden ders verenlerin oranı kırsal alanda görev yapan öğreticilerde kentsel alandaki görevlilerin yaklaşık iki katıdır. Üç kura birden ders verenler kırsal alanda yoğunlaşmaktadır.
Kentsel ve kırsal alandaki kurslarda yapılan gözlem ve görüşmeler de kırsal alanda derslerin kent merkezine göre daha çok tek öğretici ile tek sınıflı Kur’an kurslarında/camilerde yapıldığını, bu mekanlarda fiziksel yetersizliğin ve öğrenci sayılarının da ön plana çıkmasıyla üç kurun aynı anda uygulandığını göstermektedir. Buna göre yaz Kur’an kurslarında sürenin, fiziksel donanımın, görsel ve işitsel materyallerin yetersizliğinden dolayı üç kurun aynı anda tek sınıfta uygulanması, kur sistemindeki aksaklıklar/olumsuzluklar olarak karşımıza çıkmaktadır.
Yaz Kur’an kurslarında görev yapan bazı öğreticilerin pedagojik formasyon açısından da eksikliklerinin olması aynı anda birden fazla kura ders verme noktasında bir takım olumsuzluklara neden olabilmektedir. Bu sorunların çözümünde ve öğreticilerin mesleki/pedagojik formasyon seviyelerinin yükseltilmesinde hizmet içi eğitim seminerlerine ağırlık verilmelidir. Ayrıca hizmet içi eğitim seminerlerinin dışında da öğreticilerin mesleki ve pedagojik anlamda kendilerini geliştirecek alan içi-dışı kaynakları, program ve kur sistemi ile ilgili yayınları takip etmeleri yararlı olacaktır.

Araştırmaya katılan öğreticilerin neredeyse dörtte biri, kurları bitirip ileri düzeyde Kur’an-ı Kerim okuyan öğrencisinin olmadığını, yaklaşık dörtte üçü ise ileri düzeyde Kur’an-ı Kerim okuyan öğrencisinin olduğunu ifade etmektedir. İleri düzeyde Kur’an-ı Kerim okuyan öğrencisinin olduğunu belirten öğreticilerin, öğrenci sayılarıyla ilgili “Lütfen belirtiniz” şeklindeki açık uçlu soruda, öğrenci sayılarının kurslardaki yoğunluğa göre 1ile 60 arasında değiştiğini belirttiği ve bunların da daha çok 15-35 arasında yoğunluk gösterdiği anlaşılmaktadır. Ayrıca bu açık uçlu soruya bazı öğreticiler, kurslarındaki öğrenci sayısını bilmediği ve ikinci kurda okuyan hiçbir öğrencisinin olmadığı cevabını vermiştir. Ayrıca kur sisteminde 1. Kur: Elif-Ba kitapçığını okuyan, 2. Kur: Kur’an okumaya yeni geçen, 3. Kur: Kur’an’ı usulüne göre güzel okuyanlardan oluştuğuna göre bu bulgular öğrencilerin dörtte birinin 1. kurda, önemli bir bölümünün ise 2 ve 3. kurda olduğunu göstermektedir.






6. 2. 6. Kur Sisteminin Dersler Üzerindeki Etkisi


Şekil 9’dan anlaşıldığına göre, öğreticilerin % 38,9’u kur sisteminin, Kur’an ve temel dinî bilgiler (itikat, ibadet, siyer, ahlak) öğretimine olumlu yönde katkı sağladığını belirtmektedir. Kur sisteminin olumlu katkı sağlamadığını düşünenlerin oranı % 18,2 iken, kısmen katkı sağladığını ifade edenlerin oranı ise % 42,9’dur. Bir başka ifade ile öğreticilerin % 81,8 ile büyük bir bölümünün bu konuda kısmen de olsa olumlu görüş belirttikleri görülmekle birlikte olumsuz düşüncede olanların oranı da dikkat çekicidir.
Bu verilerden hareketle yaz Kur’an kurslarında kur sistemini uygulayan öğreticilerin oranı (% 83), yine bu sistemin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine olumlu katkı yaptığı düşüncesinde olanların oranı (% 81) ile paralellik göstermektedir. Buna göre şekil 9 ile şekil 1’in bulgularının örtüştüğü söylenebilir. Ayrıca şekil 9 ve 10’un verilerinin 2.1 numaralı denencenin doğrulanmasını bir kez daha büyük oranda desteklediği anlaşılmaktadır.
2010’da Kocaeli evreninde öğreticiler üzerinde gerçekleştirilen bir yaz Kur’an kursu çalışmasında, öğretici örnekleminin % 27’si kur sisteminin Kur’an öğretimine katkısının olmadığını, % 44’ü kısmen katkı sağladığını, % 27,3’ü ise katkı sağladığını düşünmektedir. Buna göre örneklem grubunun % 71,3’ü Kur’an öğretiminde kur sistemi ile ilgili kısmen de olsa olumlu görüş belirtmektedir. Bu bulguların, çalışmamızın verileriyle paralellik gösterdiği söylenebilir. Yapılan benzer çalışmaların sonuçlarından genel bir değerlendirme yapılacak olursa, kur sisteminin Türkiye’deki yaz Kur’an kurslarındaki Kur’an öğretimini olumlu yönde geliştirdiği sonucuna varılabilir. Zira bu, sevindirici olmakla birlikte, Kur’an öğretimi ve kurslardaki öğrenme-öğretme sürecindeki/kur sistemindeki verimliliğin daha da arttırılması için üzerinde önemle durulması gereken bir durumdur.
Diğer yandan araştırmamızda ulaştığımız bu sonuçlarla, kur sisteminin uygulanıp, uygulanmaması ile ilgili şekil 1’in bulgularının birbiriyle örtüştüğü söylenebilir. Buna göre kur sistemini uygulayan öğreticiler, aynı zamanda bu uygulamaların derslere pozitif/olumlu yönde yansıdığı düşüncesinde iken, bu sistemi uygulamayan/uygulayamayan öğreticiler de bu sistemin derslere herhangi bir faydasının olmadığı düşüncesini savunmaktadır.
DİB’in kur sistemini daha etkili, profesyonelce, kurslardaki öğrencilerin hazır bulunuşluk düzeyleri dikkate alınarak, basitten karmaşığa, kolaydan zora, yakından uzağa, somuttan soyuta, binenden bilinmeyene, ekonomiklik ilkeleri göz önünde bulundurularak yapılacak hizmet içi eğitim seminerleriyle desteklemesi ve öğreticilerin kur sistemi iyice benimsemelerini sağlaması ile hem bu sistemin hayata geçirilmesi kolaylaşacak hem de bunun etkisiyle derslerdeki hedeflenen verime en üst düzeyde ulaşılabilecektir.

Şekil 10, öğretici örnekleminde kadınların erkeklerden kur sisteminin yaz Kur’an kurslarındaki öğretime daha fazla olumlu katkı sağladığını düşündüğünü göstermektedir. Χ² testi de bu gözlemi desteklemekte ve kur sisteminin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine katkısı ile cinsiyet arasındaki ilişkinin istatistiksel düzeyde olduğunu ortaya koymaktadır. Buna göre örneklem gurubunda kur sisteminin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine olumlu katkı sağladığını düşünenlerin oranı kadın öğreticilerde erkek öğreticilerden yaklaşık % 20 daha fazladır. Ayrıca kadın öğreticilerin kur sistemini daha çok benimsedikleri, erkek öğreticilere göre kur sistemini daha iyi uyguladıkları, bununla da Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine daha çok olumlu katkı sağladıkları anlaşılmaktadır. Buna göre şekil 2 ve 10’un birbiriyle paralellik gösterdiği söylenebilir.
Konuyla ilgili yapılan analizler ve yüz yüze görüşmelerden hareketle, bu konu hakkında şöyle bir açıklama yapılabilir: Kadın öğreticilerin kur sistemini daha iyi anladığı, benimsediği, görev yaptığı yerlerin/mekânların büyük çoğunlukla derslik tarzı sınıflar olması, fiziksel donanımının yeterli olması, araç-gereç ve materyallerden kolaylıkla faydalanmaları, öğrencilerin seviyelerine göre ayrılmalarını sağlamaları ile kur sistemini daha sağlıklı uyguladıkları, buna bağlı olarak da Kur’an / temel dinî bilgiler öğretiminden olumlu dönütler aldıkları ve öğrencilerin kursa olan ilgilerini artırdıkları anlaşılmaktadır Erkek öğreticilerin ise özellikle camilerde kalabalık gruplarda kur sistemini uygulamada zorluk yaşadıkları ve bunlardan olumlu dönüt alamadıkları görülmektedir. Ayıca kur siteminin mevcut şartlarda temel dinî bilgilere göre Kur’an öğretiminde daha rahat uygulama imkânı bulduğu da söylenebilir.
Ayrıca öğreticilerin kurs sisteminin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine olumlu katkı sağlamasıyla ilgili düşünceleri χ² analizleri açısından tekrar ele alındığında, bu konu ile mesleki kıdem arasında da manidar bir ilişkiden söz edilebilir. Buna göre kur sisteminin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine olumlu katkı sağladığını düşünenlerin oranı en yüksek seviyesine 1-9 yıllık genç öğreticilerde, en düşük seviyesine 10-19 yıllık öğreticilerde ulaşırken, bu oranın yaşın artmasıyla azaldığı görülmektedir.
Araştırma esnasında yapılan gözlem ve görüşmelerden hareketle bu sonucun ortaya çıkmasında etkili olan faktörler şöyle sıralanabilir: Genç öğreticilerin kur sistemini diğer yaş gruplarına göre daha iyi anladığı, öğrencilerin öğrenme-öğretme sürecinde aktif olarak yer almasını sağladıkları, onların seviyelerine daha kolay inebildikleri, seviyelerine göre farklı yöntem-teknik ve öğretim materyallerini etkin bir şekilde kullandıkları, bunların neticesinde kur sistemini daha rahat uyguladıkları ve bu sistemin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine olumlu katkı sağladığı söylenebilir.


6.2.7. Kur sistemiyle Amaca/Hedefe Ulaşma Durumu


Araştırmaya katılan öğreticilerin % 18,5’i yaz kurslarında uygulanan kur sistemiyle eğitim-öğretimde istenilen amaca ulaşıldığını, % 55’i kısmen ulaşıldığını belirtmektedir. Öğreticilerin % 26’5’inin ise istenilen amaca ulaşılmadığını/ulaşılamadığını ifade etmesi oldukça düşündürücüdür. Bir başka deyişle öğreticilerin % 74 gibi çoğunluğu kur sistemiyle eğitim-öğretimde istenilen amaca kısmen de olsa ulaşıldığını ifade etmektedir.
Bayraktar’ın çalışmasında da buna yakın bir sonuçla karşılaşılmış ve öğreticilerin % 58,49 gibi büyük çoğunluğu kursların öğretimindeki amacının kısmen, % 33’ü de tamamen ve büyük ölçüde gerçekleştiği şeklinde kanaat belirtmiştir. Gerçekleşmediği kanaatinde olanların oranı % 8,49’dur. Bu bulgu, verilerimizle büyük oranda örtüşmekte iken amacın gerçekleşmeme oranı, çalışmamızdaki oranın yaklaşık yarısıdır. Aynı şekilde yaz kurslarındaki uygulanan programın/kur sisteminin amacının gerçekleşme oranı Işıkdoğan ve Korukçu’nun yaptığı araştırmada % 80,7 olarak tespit edilmiş ve Buyrukçu, Yıldırım ile Beköz de kurs için hazırlanan “Yaz Kur’an Kursları Öğretim Programları” çok büyük oranda amaca ulaşmada kısmen de olsa yeterli bulmuştur. Ayrıca kursların bu süreçteki durumunun değerlendirilmesine öğrenci gözüyle bakıldığında yine Ergün’ün Isparta evreninde Kur’an kursları öğrencilerinin dini tutum ve davranışlar üzerine yaptığı çalışmada öğrencilerin tamamına yakını Kur’an kurslarının gerçek fonksiyonunu yerine getirmeye çalıştığını belirtmektedir. Öztürk’ün Konya’da Kur’an kursları üzerine gerçekleştirdiği çalışmada da öğrencilerin büyük kısmı kısmen de olsa kurslardan aldıkları din eğitiminin yeterli olduğunu/amaca ulaşıldığını düşünmektedir. Bu duruma göre İstanbul, Isparta, Burdur, Antalya, Çorum, Tokat ve Konya’da gerçekleştirilen tüm bu çalışmaların sonuçlarının bulgularımızı desteklediği, kurslarda öğretim programının/kur siteminin ve istenilen amacın çoğunlukla gerçekleştiği bir Türkiye profilinin ortaya çıktığı görülmektedir.
Diğer yandan yaz kurslarında yapılan gözlemler çerçevesinde kur sistemiyle hedeflenen amacın gerçekleşmemesinde, öğrenciler için yaş sınırlamasının olması , bazı öğrencilerin kursa ailelerinin zorlamasıyla gelmesi, kursa ilgisiz olması, kursların fiziksel elverişsizliği, bazı kursların çok kalabalık, bazılarının ise çok az öğrencisinin olması, öğretici sayısının yetersizliği, oyun alanları/sosyal aktivite açısından kursların şartlarının henüz olgunlaşmaması, kursların fiziki yapılarının farklı yöntem-teknik ve araç-gereçlerin kullanımına izin vermemesi, velilerin kurslara olan ilgisizliği, sağlıklı öğrenci-öğretici-veli iletişimin kurulamaması, öğreticilerin mesleki/pedagojik formasyon açısından yetersizlikleri ve kur sistemini anlayıp, benimsememeleri/benimseyememeleri gibi faktörlerin ön plana çıktığı söylenebilir.
Ayrıca konuya denenceler açısından bakıldığında, şekil 11 ile ulaşılan verilerin, 2.2, 2.4 ve 2.5 numaralı denenceleri kısmen doğruladığı söylenebilir.
Sonuç ve Öneriler
Araştırmaya katılan öğreticilerin kur sistemiyle ilgili görüşleri incelendiğinde, ulaşılan bulgular bize % 83 gibi büyük bir oranla yaz Kur’an kurslarında bazı olumsuzluklara ve eksikliklere rağmen bu sistemin kısmen de olsa uygulandığını/uygulanmaya çalışıldığını göstermektedir. Azımsanmayacak bir öğretici grubunun ise (% 17) ise kur sistemini uygulamadığı/uygulayamadığı, bu sistemi tam anlamıyla anlayamadıkları, benimseyemedikleri, kurun işleyiş biçimine hâkim olamadıkları, uygulamada sorun yaşadıkları anlaşılmaktadır. Kur sistemini uygulamadığı/uygulayamadığını belirten öğreticiler ise bunun sebebini öncelikle, kursların yeterli fiziksel donanımının olmamasına, kur/kurs süresinin yetersiz olmasına, sınıfların çok kalabalık olmasına ve ders kitaplarının yetersiz olmasına bağlamaktadır. Ayrıca bu sistemin uygulanmasıyla ilgili olarak araştırmaya katılan öğreticilerin yarıdan fazlası tarafından, kayıt yaptırmaya gelen öğrencilere seviye belirleme sınavının ve buna göre dönemlere ayırma işleminin gerçekleştirildiği görülmekteyken, dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirmeyen, gerçekleştiremediklerini ifade eden öğreticiler ise bunun en önemli sebebini sırayla kur sisteminin anlaşılamamış/benimsenmemiş olması, dönemlere ayıracak derecede yeterli öğrenci olmaması, öğrencilerin her üç kur dönemine devam etme istekleri, velilerin kayıt işlerine gelmemeleri şeklinde belirtmektedir. Öte yandan öğreticilerin daha çok aynı anda iki kura birden ders verdiği de tespit edilmiştir. Aynı şekilde konuyla ilgili öğreticilerle yaptığımız görüşmeler de bu bulgularımızı desteklemektedir. Ayrıca kur sisteminin uygulanma durumu, kayıt yaptırmaya gelen öğrencilere seviye belirleme ve dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirme durumuna dair bulgular, bu sistemin kurslarda çoğunlukla uygulandığını öngören 2.1 numaralı denencenin büyük oranda doğrulandığını, aynı anda kaç kura ders verildiği ile ilgili değerler ise kısmen doğrulandığını göstermektedir.
Yine kur sisteminin uygulanamaması ile ilgili olarak kurslarda yeterli fiziksel donanımın olmaması ve kur süresinin yetersiz olması ile ilgili verilerin 1.1 ve 1.2 numaralı denenceleri kısmen doğruladığı görülmekle birlikte yaz Kur’an kursunu kur sistemine göre dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirmediğini/gerçekleştiremediğini belirten öğretici görüşleri ile de 2.1, 2.3 ve 2.4 numaralı denencelerin kısmen yanlışlandığı anlaşılmaktadır. Buradan hareketle yukarıdaki ulaşılan sonuçlara genel olarak bakıldığında, χ² analizlerinin, öğreticilerin “Kur sistemini uygulayabiliyor musunuz?” sorusuna verdiği cevaplar ile cinsiyet arasında, “Kayıt yaptırmaya gelen öğrencilere seviye belirleme sınavı uyguladınız mı?” sorusuna verdiği cevaplar ile cinsiyet, yaş, mesleki kıdem arasında, yine buna paralel olarak sorulan “Yaz Kur’an kursunda kur sistemine göre dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirebildiniz mi?” sorusuna verdikleri cevaplar ile cinsiyet, gelir arasında, “Kur sistemine göre dönemlere ayırma işlemini gerçekleştirmediyseniz/gerçekleştiremediyseniz bunun en önemli sebebi nedir?”sorusuna verdikleri cevaplar ile yerleşim birimi arasında ve “Aynı anda kaç kura birden ders veriyorsunuz?” sorununa verdiği cevaplar ile de yerleşim birimi arasında anlamlı bir ilişki bulunduğunu ortaya koyduğu görülmektedir. Konu farklı açıdan değerlendirildiğinde, denencelerle ve χ² analizleri ile ilgili ortaya çıkan bu sonuçların, öğretici ve öğrencilerle yüz yüze yapılan görüşmeler ve yaz Kur’an kurslarında yapılan gözlemler tarafından da doğrulandığı/desteklendiği söylenebilir.
Bunların dışında elde edilen bulgular, gözlem ve öğreticiler ile yüz yüze görüşmeler, öğreticilerin yaklaşık dörtte birinin (% 24,8) öğrencilerinin kurları bitirip ileri düzeyde Kur’an-ı Kerim okumadığını/okuyamadığını ortaya koymaktadır. Dörtte üçlük bir oranla (% 75,2) ileri düzeyde Kur’an-ı Kerim okuyan öğrencisi olduğunu söyleyen öğreticilerin ise bu öğrenci sayısının en fazla 60’a ulaştığı görülmektedir. Ayıca kur sisteminde birinci kur Elif-Ba kitapçığını okuyan, ikinci kur Kur’an okumaya yeni geçen, üçüncü kur, Kur’an’ı usulüne göre güzel okuyanlardan oluştuğuna göre, bu bulgular bize öğrencilerin dörtte birinin birinci kurda, önemli bir bölümünün ise iki ve üçüncü kurda olduğunu da ortaya koymaktadır.
Diğer yandan kur sisteminin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine olumlu katkı sağlama durumuyla ilgili öğreticilerin % 81,8 ile büyük bir bölümünün bu konuda kısmen de olsa olumlu görüş belirttikleri görülmekle birlikte olumsuz düşüncede olanların oranı da (% 18,2) dikkat çekici olmakla beraber ulaşılan sonuçlar, yaz Kur’an kurslarındaki öğrenme-öğretme sürecinin verimliliği hakkında bilgi vermesi açısından büyük önem arz etmektedir. Bu verilerden hareketle Yaz Kur’an kurslarında kur sistemini uygulayan öğreticilerin oranı (% 83) yine bu sistemin Kur’an ve temel dinî bilgiler öğretimine olumlu katkı yaptığı düşüncesinde olanların oranı (% 81,8) ile tamamen paralellik göstermektedir.
Kur sistemiyle istenilen amaca ulaşma durumu incelendiğinde ise öğreticilerin çoğunluğuna (% 74) göre kur sistemiyle eğitim ve öğretimde istenilen amaca ulaşıldığı ortaya çıkmaktadır. Bu oran sevindirici olmakla birlikte yaz Kur’an kurslarının verimliliği açısından daha da arttırılması elzem olan bir orandır. Konuya bir de değişkenlerin değerlendirilmesi açısından bakıldığında, yaz Kur’an kurslarında uygulanan kur sistemiyle istenilen amaca ulaşma ile χ² testi sonuçlarına göre cinsiyet ve hafızlık açısından anlamlı ilişkiler bulunduğu görülmektedir. Sonuç itibariyle yaz Kur’an kurslarındaki başarı durumu ile ilgili genel olarak bir değerlendirme yapıldığında ise şekil 11’in 5.1, 5.2, 5.3, 5.4 ve 5.5 numaralı denencelerin kısmen doğrulandığını göstermesi dikkat çekicidir.
Bu sonuçlar ışığında şu önerilere yer verilebilir:
1. Anket verilerine ve gözlemlere göre, yeterince anlaşılmayan ve hakkında bilgi sahibi olunmadığı tespit edilen kur sistemi hakkında öğreticiler yeterince hizmet içi eğitim seminerlerine tabi tutulmalıdır. Ayrıca bu seminerler işlerlik yönüyle denetlenmeli ve bu süreçte başarılı olan öğreticiler ödüllendirilmelidir.
2. Öğreticiler, veli ve öğrencileri yaz Kur’an kurslarındaki öğrenme-öğretme süreci (hedef, amaç, yöntem-teknik, araç-gereç/materyal, öğretim programı, kur sistemi ve ölçme-değerlendirme) hakkında yeteri kadar bilgilendirmelidir.
3. Öğreticilerin çağdaş öğretim teknolojileri/materyaller ve görsel-işitsel araçları sağlıklı bir şekilde kullanmaları sağlanmalıdır/teşvik edilmelidir. Ayrıca bu materyallerin kullanımı hizmet içi eğitim seminerleriyle de daha fazla desteklenmelidir.
4. Öğreticiler, aynı anda birden fazla kura ders vermek ve standardın üzerinde öğrenciyle ilgilenmek zorunda kaldığı için öğrencilere yeteri kadar faydalı olamamaktadır. Bu nedenle ihtiyaç halinde bu eksikliği gidermek için yardımcı öğreticiler görevlendirilmelidir.
5. Öğrencilerin kurslara daha fazla katılımını sağlamak için hayırsever vatandaşlarla ve resmi kurumlarla da daha fazla işbirliği yapılarak sosyal aktivitelere (oyun, piknik, gezi, tiyatro/drama, piyes, yüzme havuzu, izcilik vb. ) ve ödüllere/ikramlara daha çok yer verilmelidir.
6. Yaz Kur’an kurslarında öğrenci, öğretici ve veli arasında diyalogu sağlama ve var olan/olabilecek problemleri en aza indirmek için rehber öğretmen veya psikolojik danışman görevlendirilmelidir. Bir başka deyişle rehberlik hizmetleri aktif hale getirilmelidir.
7. Öğretim programının ve kur sisteminin daha sağlıklı ve verimli uygulanabilmesi için kurs ve kur süresinde şartlara/ihtiyaca göre değişiklik yapılmalıdır/yapılabilmelidir.
8. Yaz Kur’an kurslarının fiziksel, sosyal şartları/donanımları (spor salonu, futbol sahası, bahçe, kantin/kafeterya, kütüphane, tuvalet, engelli asansörü, engelli oyun sahası, internet/bilgisayar salonu, çağdaş öğretim teknolojilerinin/görsel-işitsel araçların kullanım alanı vb.) iyileştirilmeli ve yeterli/elverişli hale getirilmelidir.
Kaynakça
AŞIKOĞLU, Nevzat, “Din Hizmetleri Personelinin Yetiştirilmesi Sorununa Öğretim Programları Açısından Yeni Bir Yaklaşım”. Yaygın Din Eğitiminin Sorunları Sempozyumu (28-29 Mayıs 2002)., İBAV Yayınları, Kayseri 2003.
ATA, Ulvi, “Yaz Kur’an Kursları Öğretim Programları”, Yaygın Din Öğretimi Bağlamında Yaz Kur’an Kursları Sempozyumu (09-11 Temmuz 2010), Hermes Tanıtım Ofset, Erzurum 2013.
AYDIN, M. Şevki, “Açılış Konuşmaları” Yaygın Din Eğitiminin Sorunları Sempozumu (28-29 Mayıs 2002), İBAV Yayınları, Kayseri 2003.
AYDIN, M. Şevki, Bir Din Eğitimi Kurumu Olarak Kur’an Kursu, DİB Yayınları, Ankara 2008.
BAYRAKTAR, M. Faruk. (1992). Eğitim Kurumu Olarak Kur’an Kursları Üzerine Bir Araştırma, İstanbul: Yayınevi Yok.
BUYRUKÇU, Ramazan, Kur’an Kurslarında Din Eğitimi ve Öğretiminin Verimliliği Üzerine Bir Araştırma (Göller Bölgesi Örneği), 1.Baskı, Fakülte Kitabevi, Isparta 2001.
BUYRUKÇU, Ramazan, “Türkiye’de Din Eğitimi ve Öğretiminin Kişilik Gelişmesine Etkisi”, Avrupa Birliği’ne Giriş Sürecinde Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları Sempozyumu, (Ed. Suat Cebeci), Değişim Yayınları, İstanbul 2002.
CEBECİ, Suat, Bilimsel Araştırma ve Yazma Teknikleri, Alfa Yayınları, İstanbul 2010.
ÇANAKCI, Ahmet Ali, Balıkesir ve Merkez Köylerinde İmam-Hatiplerin Mesleki Yeterliliği ve Yaygın Din eğitimindeki Rolü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2006.
DEMİR, Recep (2010). Yaz Kur’an Kurslarında Kur’an Öğretimi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
DİB, 2003-2012 İstatistikleri, Ankara, (17.04.2013).
ERGÜN, Ayhan, Kur’an Kursu Öğrencilerinde Dini Tutum ve Davranışlar (Isparta Örneği), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta 2002.
http://www.deu.edu.tr/userweb/ali.sen/dosyalar/HAFTA1.pdf; (Erişim Tarihi: 23.07. 2014).
IŞIKDOĞAN, Davut ve Adem Korukçu, “Yaz Kur’an Kurslarında Kur Sistemi ve Kur’an Kursu Öğreticilerinin Bu Sisteme Bakışı”, AÜİFD, 2008.
iibf.bartin.edu.tr/lisansustu/files/5.pptx; (Erişim Tarihi: 23.07. 2014).
KOÇ, Ahmet ,"Yaz Kur’an Kursları Üzerine Bir Araştırma", Diyanet İlmi Dergi, c.47, Ankara 2011.
KÖKLÜ, Nilgün ve Şener Büyüköztürk, Sosyal Bilimler İçin İstatistiğe Giriş, Pegem A Yayınları, Ankara 2000.
KÜÇÜKAHMET, Leyla, Öğretim İlke ve Yöntemleri, 12. Baskı, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara 2001.
---------- Öğretimde Planlama ve Değerlendirme, 12. Baskı, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, Ankara 2001.
ÖCAL, Mustafa, Din Eğitimi ve Öğretiminde Metodlar, TDV Yayınları, Ankara 1999.
---------- “Müzakere”Yaygın Din Eğitimi Sempozyumu (30 Mart-01 Nisan 2012), DİB Yayınları, Ankara 2013.
ÖZTÜRK, Fatma Zehra, Kur’an Kursu Öğrencilerinin Sosyo-Ekonomik Kültürel Temelleri ve Sorunları ( Konya Örneği ), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2007.
ÖZTÜRK, Şükrü, “Din Eğitiminde Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Görevleri ve Sorunları”, Avrupa Birliği’ne Giriş Sürecinde Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları Sempozyumu, (Ed. Suat Cebeci), Değişim Yayınları, İstanbul 2002.
SABAN, Ahmet, Öğrenme Öğretme Süreci, Nobel Yayınları, Ankara 2009.
tip.baskent.edu.tr/egitim/mezuniyetoncesi/calismagrp/../10.3.pdf;(Erişim Tarihi: 23.07. 2014).
ÜNSAL, Adem, Yaz Kur’an Kurslarında Din Eğitim ve Öğretimi (Denizli Örneği), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta 2009.
web.sakarya.edu.tr/~skuyucu/sunum/mustafa.ppt; (Erişim Tarihi: 23.07. 2014).
Yaz Kur’an Kursları Öğretim Programı, TDV Yayınları, Ankara 2005.
Yaz Kur’an Kursları Öğretim Programları, TDV Yayınları, Ankara 2009.
YILDIRIM, Nail ve Mustafa Beköz (2011). Uygulayıcılara Göre Yaz Kur’an Kursları Uygulaması ve Denetimi Üzerine Değerlendirme (An Assessment of Summer Koran Courses Practice and Audit With Respect to the Practitioners), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 25, 297-305. http://www.sosyalbil.selcuk.edu.tr/dergi/sayi25/YILDIRIM,%20Nail%20vd pdf, (Erişim Tarihi: 21. 01. 2013).