Makale

ÇOCUĞUM GÖRÜYOR MU?

ÇOCUĞUM GÖRÜYOR MU?

Op. Dr. Deniz Başman
Göz Hastalıkları Uzmanı

Görme, doğumdan itibaren beynin öğrendiği bir yetenektir. Yenidoğan bebeklerde görme gelişimi henüz tamamlanmamıştır. Bebek, 2. ay civarında görmeye başlamakta, renkli objeleri takip edebilmekte ve göz teması kurabilmektedir. Bu dönemde gözün görmesini engelleyen bir durum varsa o gözde görme gelişememekte, beyin o gözden gelecek uyarıları yok saymakta ve göz tembelliği oluşmaktadır. Göz tembelliği oluşumu için en kritik dönem, ilk iki yaştır.
Objektif bir göz muayenesinden önce çocukta görme sistemi üç yönden değerlendirilmelidir:
Çocuk, her bir gözü ile ayrı ayrı iyi görebiliyor mu? (Cisimlere çok yakından bakma ya da etrafındaki cisimlere çarpma var mı?)
Gözler, dışarıdan bakıldığında normal görülüyor mu? (Gözler birbirine paralel mi, kayıyor mu, titreme var mı, bir yere bakarken hep aynı baş pozisyonuyla mı bakıyor, göz kapaklarında bir anormallik var mı, göz bebekleri saydam mı?)
Çocuğun herhangi bir şikâyeti var mı? (yanma, batma, kaşıntı, ışıktan rahatsız olma gibi)
Halk arasında göz tembelliği olarak bilinen ambliyopi, bir veya iki gözde görme yeteneğinin herhangi bir nedenden dolayı azalmasıdır. Toplumdaki sıklığı yaklaşık %2-4 arasındadır.
Teşhis
Ambliyopi, organik ya da fonksiyonel bir nedenle oluşabilir. Organik ambliyopide gözün görmesine engel teşkil eden katarakt, göz kapağı düşüklüğü gibi bir neden vardır ve tüm ambliyopilerin sadece %10’luk bir kısmını oluşturur. Daha sık görülen fonksiyonel ambliyopide ise gözle görülebilen bir neden yoktur. Fonksiyonel ambliyopi, birkaç nedenle oluşabilir. Bunlardan birincisi şaşılıktır. Kayan göz devre dışı kalır ve beyin tarafından kullanılmadığı için o gözde tembellik oluşur. İkinci neden, iki göz arasında numara farkı olması (anizometropi) ya da her iki gözde birden yüksek numara (ametropi) olmasıdır. Üçüncü neden ise gözün kapalı kalmasıdır (deprivasyon). Organik ambliyopi de bir tür deprivasyon ambliyopisi olarak kabul edilebilir.
Tedavi
Göz tembelliğine sebep olan durum dışarıdan görülüyorsa (göz kapağı düşüklüğü gibi) tespit ve tedavi edilmesi daha kolaydır. Ancak dışarıdan görülebilen bir durum (göz numarası yüksekliği, katarakt, gözde kayma gibi) yoksa tespit edilmesi daha zordur. Bu nedenle bebeklerin belli aralıklarla rutin göz muayeneleri yapılmalıdır. Genellikle ilk muayene 6 ay-1 yaş arasında yapılmakta olup 3. ve 6. yaşta da kontroller tekrarlanmalıdır.
Tedaviye ne kadar erken başlanırsa başarı şansı o kadar yüksek olacaktır. Tam bir göz muayenesi yapılarak görmeyi engelleyen organik bir neden varsa öncelikle o ortadan kaldırılmalıdır. Eğer neden, göz numarasındaki yükseklik ise göz hekiminin gerekli gördüğü derecelerde gözlük tedavisi uygulanmalıdır. Gözlük tedavisi ile yeterli oranda düzeltilemeyen bir şaşılık varsa cerrahi işlem uygulanmalıdır. Ayrıca sağlam göze kapama tedavisi uygulanarak tembel olan gözün çalışması desteklenebilir. Kapama için alerji yapmayan göz bantları kullanılmalıdır. Gözlük üzerinden yapılan kapama, çocukların sağlam gözleriyle kopya çekebilmelerinden dolayı fazla tercih edilmemektedir. Kapama süresi, her hasta için farklı olabilmektedir. Kapama esnasında yakın mesafeye odaklanarak yapılan çalışmalar (kitap okuma, bilgisayar oyunları, boyama yapma gibi) başarı şansını artırmaktadır. Her iki gözdeki görme tembelliklerinde ise her iki göze sırayla, belli sürelerde kapama uygulanabilir.
Kapama tedavisi, özellikle okul çağındaki sosyal kimliği gelişmiş çocuklarda psikolojik sorunlara neden olabilmektedir. Bu durumda kapamaya okul saatleri dışında devam edilebilir.
Kapama tedavisi, yaklaşık 10-12 yaşına kadar olumlu sonuçlar verebilmektedir. En iyi sonuçlar ise 7 yaşından önce yapılan tedaviler ile alınmaktadır. Daha önce kapama tedavisi denenmemişse 13-17 yaş arasında da tedaviden fayda görülebilmektedir, ancak 12 yaşından sonra başarı şansı oldukça azdır.
Sağlam gözün bazı ilaçlarla ya da optik yöntemlerle yakını görmesi engellenerek de ambliyopi tedavisi yapılabilmektedir. Ayrıca tembel gözün numarası tam olarak düzeltilip iyi gören gözün numarası daha düşük verilerek az gören gözün çalışması desteklenebilir (optik penalizasyon).
Bilgisayarlı sistemlerle uygulanan CAM (Cambridge Ambliopic Vision Stimulator) tedavisi de diğer bir alternatif tedavi yöntemidir, ancak kapama tedavisi ve yakın çalışmadan daha başarılı bulunmamıştır.
Ambliyopi tam olarak tedavi edildikten sonra bile tekrarlayabildiği için 10-12 yaşına kadar düzenli kontroller yapılmalı ve gerekirse idame (devam) tedavisi uygulanmalıdır.
Ambliyopi, erken teşhis ve tedavi ile son derece başarılı sonuçlar elde edebildiğimiz bir durumdur. Bu süreçte göz hekimi kadar birinci basamakta görev yapan ve doğumdan itibaren çocukları takip eden hekimlere de çok önemli görevler düşmektedir. Belli aralıklarla göz kontrolleri yapılan çocuklar gerekli durumlarda göz hekimine sevk edilmelidir. Ambliyopi tespit edilen hastaların düzenli olarak kontrollerini yaptırmaları gerekmektedir. Bu süreç, hem hekim hem de çocuk ve ailesi için oldukça uzun ve zahmetlidir. Hekim, aile ve çocuk arasındaki iş birliği, tedavi başarısı için son derece önemlidir.