Makale

Atıf Efendi Kütüphanesi

KÜLTÜR HÂZİNELERİMİZ

MUAMMER ÜLKER
Süleymaniye Kütüphanesi Md.

Atıf Efendi Kütüphanesi

İstanbul’da Vefa Semtinde Vefa Caddesi ile, Tirendaz Sokağı ve Sarı Bayezid caddelerinin kesiştiği dörtyol ağzında onsekizinci yüzyıl maliyecilerinden, şair, hattat Mustafa Âtıf Efendinin 1741 yılında yaptırmış olduğu ve milletinin yararlanması için, nefis elyazması eserlerden değerli bir koleksiyonla vakfettiği bir kütüphanedir.
Sarı Bayezid Caddesi üzerindeki kemerli giriş büyük kapısı üzerinde, "Darü’l Kütüb-i Âtıf" yazısı görülmektedir.
Semte adını veren Ebü’l-Vefâ-i Konevî Cami, tekke ve türbesinin hemen bitişiğinde bulunan binası, İstanbul’un onsekizinci yüzyılda yapılmış en güzel sivil mimarî örneklerinden birisini oluşturmaktadır.
Vefa Caddesine bakan cephesi yolun eğimine uygun bir tarzda inşa edilmiş, üst katı altı kanatlı bir şekilde yola uygun bir görünüme getirilmiştir. Böylece güzel bir mimarî eser ortaya çıkmıştır ki, Türk yapı sanatının değerli bir örneği olarak anılmaya hak kazanmıştır. Sokak tarafında, zamanında "Hafız-ı kütüp" denilen kütüphanecilerin oturması için üç ev, kütüphane bahçesi içinde de kule biçiminde köşeli olarak inşa edilmiş okuma salonu ve bu salonun girişinde sol tarafta demir çift kanatlı kapıdan "kitap hazine- si"ne girilir. Kitap hâzinesinden okuma salonuna iki küçük pencere mevcuttur.
Okuma salonu iki büyük sütun tonoz ve kemerlerle, sofalarla genişletilmiş, duvarlara gömme kitap dolapları konulmuştur. Sofalar zeminden biraz yükseltilmiş, klâsik pencerelerle bol ışık alan huzur içerisinde okunacak, çalışılacak mekânlar meydana getirilmiştir.
Kitap hâzinesinin üstünde Hicrî 1155 tarihinde yazılmış, "Fallahü hayrün hafizan ve hüve erhamürrâhimîn" levhası konulmuştur. Bu yazı Yahya imzasını taşımaktadır.
Âtıf Efendi ailesinden Ömer Vahid Efendinin kızı Emetullah Hanımın, Hicrî 1210 (1795) tarihli Hazret-i Mevlânâ için kâğıda çizilmiş tuğrası tahta üzerine yapıştırılmış olarak duvarı süslemektedir. Ömer Vahid Efendinin Tuğrakeşi Mustafa Efendinin, Hicrî 1189-(1775) tarihli Tuğra şeklindeki, "Yâ Hazret-i Şeyh Muhid- dinü’l-Arabî Kuddise Sırrıhu" levhası diğer bir duvarda asılı bulunmaktadır. Kütüphanede bilginin, ilmin önemini belirten başka levhalar da dikkati çekmektedir.
Kütüphane okuma salonuna giderken yedi basamaklı saçakla örtülmüş bir merdivenle giriş kapısından girildiğinde, sağdaki duvar içinde büyük bir mermer üzerinde Atıf Efendi Kütüphanesinin Vakfiyesinin özeti hakkedil- miştir. Bu vakfiyede kayıtlı olan bilgiler şöyledir.
Hâzihi Hulasatü’l Vakfiyye
"Elhamdülillahi, vessalâtû alâ nebiyyihi ve âlihi" denildikten sonra "Allah’ın rızası için vakfedilmiş olan kitaplarım işbu kütüphanede hıfz olunup istifade edilecek, rehin ile bile olsa dışarıya verilmeyecek, istidatlı ve mütedeyyin üç kişi hâ- fız-ı kütüb (kütüphaneci) olacak ve bunlar kütüphane bitişiğinde bina eylediğim üç kâgir evlerde oturacaklardır. Görevi bizzat yürütecekler, vekile bırakmayacaklardır. Buradaki evlerde oturmazlarsa, oturacak itimad edilir kişilere görev verilmelidir. Birisi vefat ettiğinde iş, görev yapamayacak küçük oğluna değil erbabına verilmelidir. Kütüphanem salı günü ve cuma günü dışındahaftada beş gün güneş doğduktan bir saat sonra, güneş batışına iki saat kalıncaya kadar açık tutulmalıdır" denilmektedir. Kütüphaneci olan kimselerin tam bir ihtimam ile çalışmaları, sabahtan akşama kadar görevlerine mani olacak başka görevleri olmamalıdır, diye şart koşulmuştur. Sonunda inşa tarihi olan 1154 H. tarihi bulunmaktadır.
Âtıf Efendi Kütüphanesinde binanın rutubete karşı zemin altında havalandırılması için konulmuş olan kemerli bölmeler içindeki toprak ve moloz çıkarılmak suretiyle, eski bir taş binadan kalan enteresan bir mekân meydana çıkarılmış ve meşhur tarihçi Mehmed Zeki Pakalın’ın 189 tanesi yazma, 7546 adet kitaptan oluşan bağış koleksiyonu, ailesi tarafından buraya vakfedilmiş ve yerleştirilmiştir.
Bugün Âtıf Efendi Kütüphanesinde 27.791 kitap mevcuttur. Bunların 3228 adedi yazma, 24.563 adedi basma eserlerdir. İstanbul Süleymaniye Kütüphanesine bağlı olarak hizmet vermektedir.
Kütüphanenin adresi:
Vefa Caddesi No. 44 Vefa/ İstanbul,
Telefonu 527 38 07 dir.
Alfabetik ve sistematik kart katalogları yapılmıştır.
"Defter-i Kütüphane-i Atıf Efendi. İst. 1310" matbu fihristi de mevcuttur.