Makale

Doğumunun 150. Yıldönümünde BİR TÜRK DÜŞÜNÜRÜ ABAY (İBRAHİM) KUNANBAY

Doğumunun 150. Yıldönümünde

BİR TÜRK DÜŞÜNÜRÜ ABAY
(İBRAHİM) KUNANBAY

Mehmet Bulut

Kazak Türklerinin ünlü şair ve düşünürü Abay (İbrahim) Kunanbay (1845-1904), doğumunun 150. yılında, uluslararası düzeyde anılmaktadır.
Kazakistan Cumhuriyeti, 1995 yılını Abay’a adamıştır. UNESCO tarafından da bu yıl "Abay Kunanbay’ın Doğumunun 150. Yılı" ilan edilerek, Birleşmiş Milletler Teşkilatı Üyesi bütün ülkelere anma ve kutlamalar düzenlenmesi için duyuruda bulunmuştur. Öte yandan Türk Devletleri Kültür Bakanlarının dördüncüsünü Marmaris’te gerçekleştirdikleri TÜRKSOY toplantısında da bu konu gündeme alınmış ve ilgili ülkelerce, Abay için 1995 yılı içinde etkinlikler düzenlenmesi kararlaştırılmıştır.
“Abay Yılı" münasebetiyle başta Kazakistan olmak üzere diğer bazı ülkelerde çeşitli anma programları düzenlenmektedir. Ülkemizde de, Cumhurbaşkanlığı Başdanışmanlığı gözetiminde, Abay için hem 20-27 Nisan tarihleri arasında, hem de yıl boyunca çeşitli etkinlikler gerçekleştirilecektir. Bu cümleden olarak Kunanbay’ın hayatı, eserleri ve düşünce yapısını konu alan ilmi toplantıların yapılması; okullarda anma programlarının düzenlenmesi; ünlü şairi tanıtıcı bir broşürün hazırlanması ve değişik dillerde basılması, hatıra pulu bastırılması, şairin eserlerinden ve hakkında yazılanlardan oluşan kitap sergilerinin açılması; konuyla ilgili TV ve Radyo programlarının yapılması; ilk, orta ve üniversite öğrencileri arasında şiir ve kompozisyon yarışmalarının düzenlenmesi; "Abay Kunanbay" isminin çeşitli şehirlerimizdeki bazı meydan, cadde ve sokaklara, bazı okullara verilmesi... planlanmıştır.
Doğumunun 150. yıldönümünde, dost ve kardeş ülke Kazakistan’ın bu ünlü şahsiyetini Diyanet Aylık Dergi olarak biz de yad etmek ve onu kısaca okuyucularımıza tanıtmak istiyoruz.

Abay (İbrahim) Kunanbay
Kimdir?
Kunanbay, Kazakistan’ın büyük şairlerinden biridir. Şairliği yanında devlet adamı ve mütercim olarak da ün yapmıştır.
Abay, Kazakistan’ın Semey şehrinde 1845 yılında doğmuştur. Kazak boylarının beyi Kunanbay’ın oğludur. Önce medresede, daha sonra Rus okullarında öğrenim görmüştür. Arapça, Farsça ve Rusça’yı öğrenmiştir. Doğu ve Batı şair ve yazarlarının eserlerini incelemiş, yazdığı şiirler yanında tercümeler de yapmıştır.
Abay, Orta Asya’nın tamamen Rus işgali altına girdiği acılı bir dönemde yaşamış bir şair ve düşünürdür. Yerli Türk halkını Ruslaştırma ve komünizmin çatısı altında eritme politikalarına karşı halkı uyarmayı kendisine vazife edinmiş; barış, birlik ve beraberlik bayrağını açmıştır.
Abay, döneminin diğer aydınları gibi; imparatorluklar kurmuş şanlı bir tarihe ve kültüre mensup bir halkın düştüğü bu felaketin sebebi olarak, toplumun bünyesindeki zaafları aramaya ve bunu tedavi etmeye kendisini adamıştır.
İstilanın ardından başlayan ayaklanmalar ve bununla birlikte ortaya çıkan aydınların birliğe ve ilme davet çağrıları, toplumu uykudan uyandırmaya vesile olmuştur.
Abay, doğduğu şehir olan Semey’de 1904 yılında vefat etti.

Kişiliği ve Mücadelesi
Abay Kunanbay, Kazakistan edebiyatının önde gelen şair ve düşünürüdür. Kazak edebî dilini oluşturmada öncü olmuştur. Ayrıca o, Kazakistan’ın toplum ve edebiyat yapısı hakkında incelemelerde bulunmuş değerli bir araştırmacıdır.
Şiir ve diğer sanat dalları üzerinde önemle durmuş ve bu alanlarda pek çok çalışma yapmıştır.
Dindar ve aydın kişiliğe sahiptir.
Yaşadığı dönemde adalet, insanlık, sanat ve bilim için mücadele eden Abay, Kazaklar arasında bilhassa eğitimin ve öğretimin yayılması için gayret göstermiştir. Mücadelesinde şiirini ve sanatını araç olarak kullanmıştır.
Manevî ve kültürel birliğin tesisi için millet aleyhine olan her şeye ve her cereyana mukavemet etmesini bilmiştir.
Kazak halkını çalışmaya, aydınlarını araştırma yapmaya, İnsanî değerleri geliştirmeye bütün gücüyle gayret etmiş, bu özellikleriyle o, dünyaca haklı bir şöhrete ulaşmıştır.
1905 yılı Rus İhtilali sonrası Türkistan Türkleri arasında başlayan Cedidcilik Hareketi’nin Kazakistan’a taşınmasında önemli rol oynayan şairlerden biri olan Abay, yeni millî matbaanın kurulmasında, modem okulların açılmasında, millî tiyatronun gelişmesinde büyük hizmetler göstermiştir.
Batı Türkistan Türkleri arasında düşünce, mücadele ve sanat alanlarında oluşturulan bu yenileşme hareketi, açılan yeni okullar ve kül- tür-sanat faaliyetleriyle desteklenmiştir. Abay’la başlayan bu faaliyetler Kazakistan’da diğer şahsiyetler tarafından sürdürülmüştür.
Abay’ın eğitim ve öğretim alanındaki temel düşüncesi özetle şudur:
Kazaklar önce kendi dillerinde temel eğitimlerini aldıktan sonra Rus yüksek okullarında tahsillerini sürdürmelidirler. Çünkü, Kazakların haksızlıklara maruz kalmalarında Rusçayı bilmemeleri etkili olmuştur. Ayrıca Abay, yaşadıkları coğrafî muhit ve çağdaş dünyayı tanıma bakımından Rusya’yı ve Rus kültürünü öğrenmekte zaruret görmüştür.
Kısaca o, bir taraftan Rus sömürgeciliğini reddederken diğer taraftan Rus kültürünün öğrenilmesini önermiştir. Bu düşüncesinde çoğu kez isabet göstermiş, nitekim, Rus yüksek okullarında tahsil gören bir çok Kazak aydını, kendi millî davalarında önemli işlevler yerine getirmişlerdir.

Şiiri - Sanatı
Dilinde ve nazım özelliklerinde Abay; tamamiyle halk geleneğine uymuş, bununla beraber, öncelikle Kazak Türkçesi’nde edebî dil oluşturulması ve Türkçenin gelişmesi için çalışmıştır.
Abay’ın şiirlerinde gerçeklik, adalet, eşitlik, güzellik, tabiat, toplum hayatı, Kazakistan tarihi, dili, gelenekleri gibi konular yer almaktadır. Şiirlerinde cahilliğe karşı çıkar, halkın aydınlanması gereğini dile getirir. Halkın dertlerini, Rusların Kazaklar arasına soktukları parti kavgalarının ve ayrılıklarının, halkın gerçek çıkarlarına ne kadar zararlı olduğunu anlatmaya çalışmıştır.
Eserlerinde, Batılı yazar ve şairler yanında Sadi, Nevayi ve Fuzulî’nin etkisi görülür.
Halk şivesindeki deyimlerden ve atasözlerinden yararlanarak yazdığı yazılar, bozkır Kazak hayatını anlatan tasvirleri eşsiz eserlerdir.
Abay, Rus ve Batı Edebi- yatı’na aşina bir kişi olarak edebî tercümeleriyle de şöhret bulmuştur. Bu yönüyle Batı Türkistan Türk Edebiyatı’nın gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Abay’ın şiirleri oğlu tarafından 1909’da bastırılmıştır.

Haklı Bir Şöhret
Özetle ifade etmeye çalışırsak; insanlığı kardeşçe yaşamaya davet eden, bilhassa cehalet içindeki halkın kötü gidişatını, Çarlık ve komünizmin emperyalist politikası karşısında felakete doğru sürüklenişini doğru sezerek, bu yaraya doğru teşhis koymak yolunu arayan bir şahsiyet olan Abay’ın, bu gün 150 yıl sonra UNESCO tarafından uluslararası düzeyde anılması, Türkistanlı aydınların o devirdeki faaliyetlerinin, çırpınışlarının tüm insanlık için olduğunun net bir işaretidir.(*)

(*) Bu yazının hazırlanmasında, Doğu Türkistan Göçmenler Derneği tarafından yayınlanan "Doğu Türkistan" dergisinin Ocak 1995 sayfasından faydalanılmıştır.