Makale

16. Yüzyıl Türk Edebiyatında Tevhit

16. Yüzyıl Türk Edebiyatında Tevhit

Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları’ndan 2013 yılında çıkmış olan Dr. Şerife Uzun’un yazdığı “16. Yüzyıl Klasik Türk Edebiyatında Tevhit” adlı kitap; şiir ve ilahî kelimetullahın meczolunup yorumlandığı değerli bir eser olarak karşımıza çıkıyor… Dr. Şerife Uzun’un bu eserinin, kitabın anlam muhtevasına bakarak İslam Türk Edebiyatındaki mensur yazılmış olan eserler arasında önemli bir yer edineceğini söyleyebiliriz… Bu kitap; değişik bilimleri disipline etme çabalarının yoğunlaştığı bu yüzyılda yazılmış olması, edebiyat ve İslami ilimleri birbiriyle yakınlaştırıp, birbirini şerh eden kaynaklar hâline gelmesi açısından da ayrıca önem taşımaktadır.
16. Yüzyılda Klasik Türk Edebiyatı adlı kitabını, giriş ve iki bölüm hâlinde ele alan Dr. Şerife Uzun’un, bu eserinin konu başlıklarını da Klasik Türk Edebiyatı ile ilgili mensur eserlerin fihrist özelliklerini dikkate alarak düzenlediğini görebiliriz.
Kitabın giriş bölümünde “Tevhit” kelimesinin lügat ve ıstılahi anlamından söz eden Uzun, bununla birlikte muhtevayı genişletmek adına bu kelimenin hem Arap hem Fars edebiyatındaki anlam alanı üzerinde durup birtakım çıkarımlarda bulunuyor.
Kitabının birinci bölümünde ise “Tevhit” kavramının Klasik Türk Edebiyatında hangi anlamda kullanıldığı ile ilgili ve “Tevhit” ile ilgili yazılan şiirlerde nasıl bir anlam ilişkisi oluşturulduğu üzerinden bahisle birtakım tahlillerde bulunuyor. Bu tahlilleri ise divan edebiyatının iki ana türü olan, Divan ve Mesnevilerden örneklerle yapıyor diyebiliriz… Saniyen, Yeni Türk Edebiyatında Tevhit, Halk Edebiyatında Tevhit ve Hat, Musikide Tevhit başlıkları üzerinden bu dönemlerdeki “Tevhit” ile ilgili yazılan mensur ve manzum eserlerden örnekler vererek bütün bir İslam Tarihî açısından “Tevhit”’ konusunu ele alarak, alanında ilk diyebileceğimiz bir çalışma yapmış olduğunu söylemiş olmamız yanlış olmayacaktır.
Diğer taraftan Tevhitlerde Şekil Özellikleri ve Tevhitlerde Muhteva Özellikleri olarak iki başlık altında incelenmiş olup, 16. Yüzyıl Klasik Türk Edebiyatındaki tevhitlerin başlıkları, nazım şekilleri, dil ve üslup özellikleri; grafikler dâhilinde ve tevhidin sahibinin mahlasları ile birlikte sunuluyor.
Tevhitlerde Muhteva Özellikleri başlığı altında yer alan, Esma-i Hüsna (Güzel isimler) olarak bildiğimiz ayet ve hadislerde belirtilen, Allah Teala’nın isim ve sıfatları anlamları ile birlikte verilip, bunun yanında Tirmizi rivayetinde yer alıp yoğunluk kazanan Esma-i Hüsna’nın alfabetik listesine de yer veriliyor. Aynı başlık altında Allah Teala’nın Esma-i Hüsna’sının dışındaki isim ve sıfatlarının ve bunların kısa açıklamalarının Tevhit örneği ile eserde yer aldığını görüyoruz.
Dr. Şerife Uzun’un; eserin 2. Bölümünde Allah Teala’nın isimleri, sıfatları, varlığının ve birliğinin delilleri gibi kelami konular içeren başlıklara 1. Bölüme nazaran daha çok yer vermesi dikkat çekici. 2. Bölümün ilerleyen kısımlarında yazar; görünmeyen varlıklar olan Meleklere, Hak olarak gönderilen Semavi kitaplara, Kur’an-ı Kerim’deki sure isimlerine, ayet-i kerimelere ve bu konular üzerinde kaleme alınmış tevhit örneklerine genişçe yer veriyor.
Yazar, eserin son bölümünde ise Hz. Muhammed (s.a.s.)’in, diğer peygamberlerin, isim ve sıfatlarından bahsettikten sonra, helake uğramış kavimlerin yaşam tarzlarından örnekler aktarıyor.
Ayrıca yazar, isimlerine bazen bir manzum bazen de mensur eserlerde karşılaştığımız tarihî şahsiyetlerin konu edildiği tevhit örneklerini okurlarına sunuyor. Son olarak eserden edinilen bilgiler, Sonuç Bölümünde 23 madde hâlinde özetleniyor.