ÇOCUKLARDA
İRADE GELİŞİMİ

Hatice TOPKARAOĞLU
Psikolog

"Marshmallow Testi”ni duymuş muydunuz? Çocuklarda irade gelişimini değerlendiren bu testte, kamerayla izlenen bir odada çocuklara bir tabağın içerisinde marshmallow (bir çeşit şekerleme) verilir. Testi gerçekleştiren kişi çocuğa, eğer kendisi geri dönene kadar bu şekerlemeyi yemezse geldiğinde bir tane daha vereceğini söyler ve odadan çıkar. Kurallar gereği çocuk şekerlemeyi yemediyse ikinciyi kazanabilecektir. Kimi çocuklar yetişkinin geri dönmesini bekleyebilirken kimileri beklemeden şekerlemeyi yemektedir. Yapılan uzun süreli araştırmalar, şekerlemeyi yiyen ve yemeden bekleyen çocukların yetişkinlik dönemlerini de gözlemlemiş ve bu çocukların yetişkinlikte farklı kişilik özelliklerine sahip olduklarını göstermiştir.
Bu test, çocuklarda dürtüyü erteleyebilme becerisini ortaya koymakta olup dürtü, duygu ve mantık arasında değerlendirme yapabilme yetilerini ifade etmektedir. Dürtüsünü engelleyerek daha büyük bir ödülü kazanacağını düşünen çocuklar, mantıklı düşünerek ve beynin en gelişmiş bölgesi olan prefrontal korteksi kullanarak davranışlarını şekillendirirken dürtüsünü engelleyemeyen çocukların, yaşamlarının ilerleyen dönemlerinde de tepkisel ve dürtüsel davranışlar sergiledikleri görülmüştür. Bununla birlikte, bu çocukların akademik becerileri, iş yaşantıları ve ikili ilişkileri de değerlendirilmiş; testi geçebilen yani dürtüsünü engelleyerek ikinci şekerlemeyi kazanan çocukların, dürtüsünü engellemeyerek şekerlemeyi yiyen çocuklara göre daha başarılı ve tatminkâr bir yaşam sürdükleri görülmüştür.
Peki, dürtüyü erteleyebilme becerisi doğuştan mı gelir yoksa öğrenilebilir mi?
Doğuştan gelen mizaç özellikleri etkili olabileceği gibi, birçok beceri sonradan edinilebilmekte ve geliştirilebilmektedir. Dengeli ve tutarlı ebeveynlik tutumu, çevre koşulları, iyi bir eğitim ve hoşgörülü bir ebeveynlik çocuklarda beceri gelişimini destekleyen faktörler arasında yer almaktadır.
Günlük yaşam içerisinde birçok durumda irade yeteneğimizi kullanarak çeşitli davranışlar sergileriz. Sabah erken kalkıp işe gitmek üzere hazırlanmak, öğle yemeği vaktini bekleyebilmek, ramazan ayında oruç tutmak, çok öfkelendiğimizde kaba sözcükler kullanmamak, sır saklamak, sözümüzü tutmak, diyet yapmak, birikim yapmak gibi örnekler irade yeteneğimizi kullandığımız durumlardır. Ancak kimileri için oldukça kolay olan bu durumlar, bazıları için de oldukça zorlayıcı olabilmektedir.
Çocuklarda İrade Gelişimi İçin Öneriler
• Çocuklarda irade gelişiminin ilk adımı olarak, ebeveynlerin irade sahibi yetişkinler olmaları önemlidir. Bu sebeple, çocuklara sağlıklı rol model olunabilmesi için ebeveynlerin kendi irade becerilerini geliştirmeleri gerekmektedir.
• Sınırlar, aidiyet ve mahremiyet gibi bilinçlere dikkat edilmelidir. Bir çocukta sınır bilinci, aidiyet bilinci, mahremiyet bilinci ve irade gelişimi birlikte gerçekleşebilmektedir.
• Çocukların yaşlarına uygun sorumluluklar alabilmeleri için desteklenmeleri önemlidir. Burada dikkat edilmesi gereken, alınan sorumluluğun yaşa uygun olmasıdır. Aksi halde, gerçekleştiremeyeceği bir sorumluluk, çocuğun kendi iradesiyle başka zamanlarda başka sorumlulukları üstlenmesini engelleyebilir.
• Çocuğun sergilediği doğru davranışların görülmesi ve takdir edilmesi, bu davranışların pekişmesini sağlayacaktır.
• İstenmeyen ya da uygun olmayan davranışlar görüldüğünde çocuğa şefkatle açıklama yapmak, bu davranışın neden uygun olmadığını dile getirmek ve doğru davranışa yönlendirmek gerekmektedir.
• İrade eğitimi için çocuklara yaşlarına uygun haz erteleme çalışmaları önerilebilir. Örneğin; Ramazan ayında tekne orucu tutmak irade eğitimi için önemli bir örnektir. İstediği bir oyuncak için kumbarada para biriktirmek ya da çok özlediği akrabalarıyla buluşmak için takvimde günleri geri saymak da irade gelişimini destekleyecek örneklerdendir.
• Emek sarf edilen çalışmalar kişide manevi tatmin sağlarken sabır göstermek kişilik özelliklerini de güçlendirecektir. Bu sebeple, çocukların sabrederek emek verdikleri çalışmalarda desteklenmeleri önemlidir. Bir proje ödevi hazırlamak, sınavlara hazırlanmak çocuklar için emek ve sabrın örnekleridir. Daha küçük çocuklar için birlikte yemek hazırlayıp fırında pişmesini beklemek ya da oyuncaklarıyla birlikte çeşitli inşa çalışmaları yapmak, emek ve sabrın neticesinde ortaya çıkan haz kaynaklarına örnek verilebilir.
• Rutinler, irade gelişimini desteklemektedir. Aile içerisinde rutinlerin olması, çocukların edinecekleri diğer becerileri de rutinlere oturtmalarını kolaylaştıracaktır. Gün içerisinde kılınan beş vakit namaz en bilinen rutindir. Belirli zamanlarda namaz kılıyor olmamız, bu davranışı sürdürmeyi kolaylaştırmaktadır. Belirli saatlerde yemek yemek, sağlıklı beslenme rutini ve iradesini sağladığı gibi, oyun oynadıktan sonra odanın toplanmasının rutin hâline gelmesi ya da belirli bir ders çalışma vaktinin olması da hayat boyu daha prensipli çalışmayı destekleyecektir.
• Ebeveynlerin sınırlar ve kurallar konusunda tutarlı davranmaları, çocuğun zihninde de netlik oluşmasını sağlayacaktır. Takip edilmeyen kurallar, çocukta irade zaafına sebep olabilir. Burada, verilen ödevin öğretmenler tarafından kontrol ve takip edilmesi de çocuğun akademik olarak irade göstermesine yardımcı olurken; kontrol edilmeyen ödevler, irade zayıflığına ve düzenli, prensipli çalışmamaya yol açabilmektedir.
Bir yetişkin becerisi olan irade yönetimi, erken yaşlar itibarıyla desteklendiğinde geliştirilebilen bir beceridir. Her çocuğun birbirinden farklı fıtratla dünyaya geldiğini ve farklı sosyal çevrelerde büyüdüğünü göz önüne alırsak sağlam kişilik özellikleri için ebeveyn desteğinin sonsuz önemi ortaya çıkacaktır. “Bir çocuk, neslin bir parçasıdır.” düsturundan vazgeçmeden; bugünün çocuklarının yarının yetişkinleri olacakları bilinciyle çocuk gelişiminde üzerimize düşen görevleri yerine getirmemiz gerekmektedir. Bir ebeveyn olarak, bir öğretmen olarak, bir uzman olarak, bir anneanne, dede, teyze, amca olarak çocuklarımız için üzerimize çok görev düşmektedir. Bu bilinçten uzaklaşmamak ümidiyle…