Makale

SON HURAFE DEİZM

SON HURAFE DEİZM

Ayşe KIZILAY

Deizm, tanrının varlığını ve âlemin yaratıcısı olduğunu kabul eden ancak ilahi vahyi ve tanrının doğrudan müdahalesini reddeden bir inançtır. Günümüz problemlerine kayıtsız kalmayan Diyanet İşleri Başkanlığı, Prof. Dr. Adnan Bülent Baloğlu’nun kaleme aldığı Son Hurafe Deizm adlı kitapla bu güncel meseleyi enine boyuna masaya yatırdı. Yazara göre deizm, göz ardı edilmemesi gereken bir olgudur.

Allah inancıyla başlayan giriş bölümünde alt başlıklar ile deizm olgusuna dair konular üzerinde duruluyor. Müslüman bilincinde Allah, sadece yaratma eyleminin sahibi olan bir varlık değildir. Yarattığı evrende bir düzen kuran, yarattıklarına görev ve sorumluluk yükleyen yüce bir varlıktır. Müslüman, Allah’a imanı sayesinde eylemlerini anlamlandırır. Allah, yarattığı âlemle sürekli ilişki içindedir. Yaratma eylemi süreklilik arz eder. İslam’daki Allah inancı, deizmin iddia ettiği tanrı tasavvurundan bu noktada ayrılır. Müslümanın bilincindeki yaratıcı ile deistin bilincindeki yaratıcı birbirinden tamamen farklıdır.

Giriş bölümünde sunulan genel perspektifin ardından ikinci bölümde deizm tanımlarına yer veriliyor. Baloğlu’na göre tek tip deizm olmadığı için ortak bir deizm tanımı da oluşmamıştır. Bunun sebebi ise yayıldığı coğrafyalardaki kültürel farklardır. Deist kişilerin çoklu kimliklere sahip olması deizmi tanımlamada karşılaşılan zorluklardan birisidir. XVI. ve XVII. yüzyıllarda bir teoloji hareketi olarak geliştiği belirtilen deizmin yaygın olarak kabul gören tanımı veriliyor. Bunun yanı sıra belli başlı yapılmış olan deizm tanımlarına da yer veriliyor.

Üçüncü bölümde, yazar tarafından deizmin yol haritaları çiziliyor. Deizmi anlamak için aydınlanma dönemi diye adlandırılan süreci ayrıntılarıyla anlamanın gerekliliği vurgulanıyor. Deizmi üreten ve onu cesaretlendiren kültürün tanınmasının lüzumu üzerinde duruluyor.

Dördüncü bölümde, sergilenen deizm portresi ile deizm öncüleri ve deizm çeşitleri ele alınıyor. Deizmin portresi çizilirken ateizm ile ilişkisi bağlamında değerlendirmelere yer veriliyor. Deizm çeşitleri İngiliz, Fransız, Alman, Amerikan, agnostik ve modern deizm başlıkları altında inceleniyor.

Deizme karşı geçmişten günümüze kadar yapılan çok yönlü eleştiriler ile çalışma nihayet buluyor. Eserin geniş bir kaynakça yelpazesine sahip olması çalışmanın niteliğini gözler önüne seriyor. Yazarın sadece yazılı kaynaklara bağlı kalmayıp bu inanca sahip kişilerle özel görüşmeler yapması da eserin ciddiyetle ve özenle hazırlandığını ortaya koyuyor.