Makale

ATA TOPRAKLARINA YOLCULUK: TÜRKİSTAN

ATA TOPRAKLARINA YOLCULUK: TÜRKİSTAN

Cüneyt Durhan

Tarihte büyük ve geniş topraklara sahip olan, birçok devlete ev sahipliği yapmış Türkistan, bugün Asya’da Türklerin yurdu olarak bilinmektedir. Şehrin tarihteki eski ismi Yesi’dir. Günümüzde Türkistan adıyla anılan şehir ise Kazakistan’ın batısında yer almaktadır. Çoğunluğunu Uygur ve Kazak Türkleri ile diğer Türk gruplarının oluşturduğu Çin Halk Cumhuriyeti hâkimiyetindeki bölgeye Doğu (Şarkî) Türkistan, 1924’ten sonra Sovyet hâkimiyetine giren alana Batı (Garbî) Türkistan adı verilmektedir. Batı Türkistan; Kazakistan, Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan ve Kırgızistan devletlerinden oluşmaktadır. Bu ülkeler arasında iki şehir vardır ki çok kıymetlidir. Birincisi, Yesevilik akımının mürşidi aynı zamanda Divân-ı Hikmet kitabının yazarı Hoca Ahmet Yesevi’nin şehri Türkistan ve Güney Türkistan’ın en büyük ve kadim şehri Mezâr-ı Şerif’tir. Bugün ata toprakları olarak bilinen Türkistan, tarih boyunca İmam Buhari Hazretleri, Farabi, Uluğ Bey, Biruni ve İbn-i Sina gibi birçok İslam âlimi ve ilim adamı yetiştirmiştir.

Türkistan’a yapılacak ziyaretin en güzel mevsimi bahardır. Yazın çöl sıcakları, kışın ise sert bir kış mevsimi yaşanmaktadır. Tercihim ve her zaman önerdiğim; nisan, mayıs ve haziran ayının yarısına kadar olan zaman dilimidir. Bu dönemde hem sıcaktan bunalmayacak hem de şehrin muhteşem doğasını görme imkânı yakalayacaksınız. Türkistan’da Kazakça ve Rusça konuşulmasına rağmen halkın büyük kesimi Türkçeyi de biliyor. Öz Türkçedeki birçok kelime günümüze kadar değişim gösterse de iletişim konusunda sıkıntı yaşamayacağınızı düşünüyorum.

Kazakistan’ın para birimi Kazak Tengesi’dir (KZT). 1 Türk Lirası yaklaşık 55 Kazak Tengesi yapmaktadır. Ulaşabileceğiniz her yerde döviz büroları yer almaktadır. Kredi kartı ise çok yaygın değil. Ülkede 7 günden fazla kalacaksanız polise bildirmeniz gerekiyor.

Şehri gezmek için beş gün yeterli olacaktır. Eğer zamanınız bol ise buralara kadar gelmişken listenize Özbekistan’dan Buhara, Semerkant ve Taşkent’i; Kırgızistan’dan ise Bişkek ve Tanrı Dağı eteklerinde olan Issık Gölü’nü eklemenizi öneririm.

NASIL GİDERİM?

Ülkemizden Türkistan’a en kısa uçuş, Kazakistan’ın güneybatısında ve Türkistan şehrine 1,5 saat uzaklıkta yer alan Çimkent’edir (Shimkent). Uygun fiyat olsun derseniz Almatı uçuşuyla da aktarmalı olarak Türkistan’a varabilirsiniz. Çimkent Havalimanı’ndan taksilerle şehir merkezine, oradan “autobusca” denilen otobüs terminaline gelip Türkistan dolmuşlarıyla kısa sürede şehre ulaşabilirsiniz. Almatı Havalimanı’ndan ise dolmuşlar ya da taksilerle şehir merkezine geçip buradaki terminalden Türkistan otobüslerine binerek yaklaşık 10 saatlik bir yolculuk sonrası varabilirsiniz. Kışın zorlu hava şartları göz önüne alındığında Almatı şehrini son tercih olarak düşünmenizi öneririm. Türkistan şehrinde görülecek yerler şehir merkezindedir, bu nedenle araç ihtiyacı olmamaktadır. Lakin şehir dışındaki görülecek yerleri taksi kiralayarak gezebilirsiniz.

GÖRMEDEN GEÇME

Hoca Ahmet Yesevi Türbesi: Yıllardır görmek istediğim, aynı zamanda gezerken en etkilendiğim yerlerden biri kesinlikle Hoca Ahmet Yesevi Türbesi oldu. Türkistan şehrinde yer alan türbe, bölgenin en büyük ziyaret alanlarından biri. Kırmızı tuğladan örülmüş yapı, gül bahçeleri arasında yer alıyor, aynı zamanda turkuaz mavisi çini işleme kubbeleriyle dikkat çekiyor. Hoca Ahmet Yesevi (diğer adıyla Ata Yesevi), 1166 yılında Türkistan şehrinde hayatını kaybederek hemen evinin yakınında inşa edilen türbeye defnedilmiş. Yüksekliği 39 metre olan türbenin kubbesi, Orta Asya’da türünün en büyüğü sayılıyor. Ulusal bir anıt olarak korunan türbe, 2002 yılından beri UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alıyor.

Hoca Ahmet Yesevi Evi: Türbenin hemen yakınında yer alan ev, Hoca Ahmet Yesevi’nin doğduğu, aynı zamanda yaşamını sürdürdüğü yer olmuş. Dergâhta Yesevi’nin oturduğu, dinlendiği odalar ve çilehane ziyaretçilere açık.

Türkistan Müzesi: Müze, türbenin hemen yanında yer alıyor. Bölge tarihinin önemli miraslarını taşıyan müzede, çanak kaplar, eski madenî paralar, heykeller ve dönem kıyafetleri sergileniyor.

Türk Tarihi Müzesi: Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesinin içerisinde yer alan müze, bölgenin en değerli ve önemli müzelerinden biri. Türk boylarının tarihî aynı zamanda millî kıyafetlerinin sergilendiği müzeyi ücretsiz ziyaret edebilirsiniz.

Arslan Baba Türbesi: Arslan Baba’yı ziyaret etmeden önce kendisi hakkında çok bilgim yoktu. Hoca Ahmet Yesevi Türbesi’ni ziyaret ederken hoca efendinin öğrencisi olduğunu öğrendiğimde merak edip türbesini ziyaret etmeye karar verdim. Yesevî menkıbelerine göre siyah ırktan olan Arslan Baba, ashabın büyüklerinden olup dört yüz veya yedi yüz yıl yaşamıştır. Bir başka menkıbeye göre, sahabiler bir gaza sırasında veya Arslan Baba’nın evindeki bir toplantıda acıkırlar. Bu arada Hz. Peygamber’in duasıyla Cibril cennetten bir tabak hurma getirir. Hurmalardan biri yere düşünce Cibril o hurmanın ileride doğacak Ahmed Yesevi’nin kısmeti olduğunu söyler. O zaman Hz. Peygamber ashabına, “Bu hurmayı Yesevi’ye kim ulaştıracak?” diye sorar. Göreve Arslan Baba talip olur ve Hz. Peygamber, hurmayı onun ağzına koyar. Arslan Baba nice yüzyıl sonra Türkistan’ın Sayram şehrinde henüz yetim kalan yedi yaşındaki Ahmed Yesevi’yi bulup emaneti ona teslim eder (İslam Ansiklopedisi). Arslan Baba’nın medfun olduğu yer kesin olmamakla birlikte bazı kaynaklarda Ahmed Yesevi’nin Türkistan’daki türbesini işaret eder..

Savram Tarihî Kenti: Savram, bölgenin en eski şehirlerinden biridir. İpek Yolu’ndan gelen kervanların konakladığı yerdir. Savram Dağı’nın eteklerinde yer alan kent, Teke Türkmenlerinin bölgesinde yer almaktadır. Oğuzların ticaret şehirlerinden birisi olan Savram, ziyaretinizde sizin de dikkatinizi çekecektir. Kalenin birçok suru günümüze kadar ulaşmış. Kale içinde ise binlerce yıl öncesinden kalmış çömlek parçaları ile karşılaşabilirsiniz.

Dede Korkut Mezarı: Çocukluğumda hikâyelerini çokça dinlediğim Dede Korkut’un mezarı, Türkistan şehrinden yaklaşık 4 saat uzaklıktaki Kızılorda şehri yakınlarında bulunuyor. Bir dönem Oğuzların da yaşadığı yer olan bölgenin tarihi, kazılarla gün yüzüne çıkarılmaya çalışılıyor.

Otrar: Bölgenin en güzel kentlerinden biri olan Otrar, aynı zamanda İslam dünyasının en büyük düşünürlerinden Farabi’nin doğduğu şehir. Burası genelde Moğol felaketiyle anılıyor. Cengiz Han tarafından yerle bir edilen Otrar Antik Kenti’nin kalıntıları geniş bir alana yayılıyor. Antik kentten çıkarılan eserlerin sergilendiği Tarih Müzesi’ni mutlaka ziyaret etmelisiniz.

Almatı: Kazakistan’ın ilk başkenti olan Almatı, diğer adıyla Alma Ata olarak bilinir. Adını nefis aromalı elmasından alan şehir, Kırgızistan sınırında yer alıyor. Büyük parklara ve geniş caddelere sahip bu turistik kente ülkemizden direkt uçuş bulunuyor.

Charyn Kanyonu: Almatı şehrinden yaklaşık 2,5 saatlik bir araç yolculuğuyla kanyona ulaşabilirsiniz. Arizona’da yer alan Grand Kanyona çok benziyor. Kızıl kayaların arasında yer alan kanyon, birçok film ve diziye ev sahipliği yapmış. Bunlardan en önemlisi Marco Polo dizisi. Bahar aylarında yapacağınız gezide isterseniz kanyonun içerisinde yer alan bungalov evlerde konaklayabilir, nehirde balık tutabilirsiniz.

YEMEDEN DÖNME

Türkistan ve Kazakistan’da tipik Orta Asya mutfağı hâkimdir. Bol et ve hamur işi, mutfağın vazgeçilmezidir. Yemeklerde helal kesim etler sofraların baş lezzeti olmaktadır. Şaşlık, samsa, pilov, beşparmak, kurdak, lagman, mantı, kazak çorbası, baursak (pişi) ve kazı karta mutfağın başlıca yemekleridir. Kazakların ekmeği nan, hem lezzetli hem de doyurucudur. Orta Asya kültüründe olduğu gibi Kazakistan’da da çaylar kâseler ve demlik ile servis edilir. Ata yurdunda aç kalmayacağınızı düşünüyorum. Sabah kahvaltısında bizler gibi zengin bir sofra kültürü olmamakla beraber çay, kaşar, reçel ve yumurta servisi yapılıyor. Küçük bir öneride bulunmak gerekirse Kazakistan’da kapalı su kullanmanızı tavsiye ederim.

ALMADAN GELME

Ata yurduna gidip de hediyelik almadan dönülmez tabii ki. Seramik tabaklar, el işi keçe ürünler, yöresel keçe terlikler, tumak denilen erkeklerin taktığı şapka, magnet ve biblo evinize ve sevdiklerinize alabileceğiniz yöresel hediyeliklerdir.