Makale

HUTBE USÛLÜ

Yaşar İŞCAN /Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

HUTBE USÛLÜ

Cuma ve bayram hutbeleri birinci hutbe ve ikinci hutbe olmak üzere iki kısımdan ibarettir.
Hatip, temiz ve düzgün kıyafetiyle cuma namazının ilk sünnetini minberin önünde kılar. Sonra sükûnet ve ağırbaşlılıkla minbere çıkar. Yüzünü cemaata döner ve oturur, iç ezan okunduktan sonra yüzü cemaata, arkası kıbleye gelecek şekilde ayağa kalkar. Gizli olarak eûzu besmele çeker ve birinci hutbenin başlangıç kısmını, cemaatın duyabileceği bir ses tonu ile makam- sız, nağmesiz, kelimeleri tecvit ve meharici huruf usûlüne göre telaffuz ederek okur. Hutbenin bu birinci kısmında su bölümler yer alır:
1- Elhamdü Lillâhi... (Bayram hutbelerine tekbirle başlamak sünnettir.)
2- Salat-ü selâm ve şaha- deteyn,
3- Takva ile vasıyyet,
4- Konu ile ilgili bir âyet-i kerime okumak,
5- Nasihat.
(1)
Yukarıda açıklandığı üzere hatip ayağa kalkıp gizlice eûzü besmele çektikten sonra hutbenin başlangıç kısmını da (Elhamdü lillahi nahmedü- hû... gibi] okuduktan sonra “kalellâhu Teâlâ fî kitabihil kerim” demeden, “Euzu billahi minesseytanirracim, Bismilla- hirrahmanirrahim” diyerek konu ile ilgili bir âyet-i kerime okur. Sonra va’z ve nasihat kısmına baslar. Görevlinin âyeti kerimeyi, varsa okuyacağı hadis-i şerifi ve hutbenin Türkçe kısmını mutlaka daha önceden bir kaç defa okumuş olması gerekir.
Ayrıca hutbenin va’z ve nasihat kısmı, kısa ve özlü olmalıdır. ifadeler düzgün, ısındırı- cı, toplayıcı, sevdirici olmakla birlikte cemaata göre ses tonunun ayar edilerek okunmasına azamî dikkat gösterilmeli, bu önemli ânı çok iyi değerlendirmeye dikkat edilmelidir. Hutbelerin Türkçe kısmı irtica- lî olarak okunmamalıdır.
Hutbenin, Türkçe kısmı bittikten sonra hatip hutbenin birinci kısmını, “Elâ inne ahse- nel kelâm....” diyerek bitirir.
Sonra bir âyet-i kerime okur ve oturur. Bir ihlâs okunacak kadar oturduktan sonra birinci hutbede olduğu gibi ayağa kalkar ve ikinci hutbeyi okumaya başlar. Bu kısımda, birinci hutbeye nazaran ses tonu daha düşük olur. İkinci hutbeyi de yine kelimeleri tam ve tecvit usulüne uygun olarak makamsız, nağmesiz okur.
İkinci hutbenin başlangıç örneği olarak:
“Elhamdü lillahi hamdel kâmiline ” yi sonuna kadar okur. Sonra Allahümme salli ve Allahümme bârik okunur. Sonra ses tonu düşük bir şekilde dua yapılır. Bu duaya cemaat âmin demeden, sadece dinler. Hatip bu duayı cemaatın duyacağı bir ses tonu ile açıktan okur: Örnek olarak: “Allahümme verda anilhülefâir Raşidin duasını okur. Ve “innallâhe ye’muru....” âyetini de okuduktan sonra minberden aynı sükûnetle iner, başka bir işle meşgul olmadan ve zarûret bulunmadıkça konuşmadan mihraba geçer ve cuma namazını kıldırır.
Mümkün mertebe hutbenin kısa okunması, namazın aceleye getirilmeden kılınması esas alınmalıdır.
Hatibin görevi boyunca ağırbaşlılık içerisinde hareketlerinin düzgün olması kadar, kılık kıyafetinin de temiz ve düzgün olmasının büyük önemi vardır. Hatip lâubalî davranışlardan, iş elbisesiyle yaka-paça açık; minber ve mihrabın mehâbet ve ağırlığına uygun düşmeyen kılık ve kıyafetten kaçınması gerekir.

(1] El-lkna’: 1/157; ibn Abidin 1/759, Minhac 2/31 1 , 31 B; Sahih-i ibn-i Hibban 7/36, 37, 40, 42; Sahih-i Buharî 1/221.