Makale

Kuruluşunun 79. Yılında DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Kuruluşunun 79. Yılında
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Mustafa BEKTAŞOĞLU

Diyanet İşleri Başkanlığı, “İslâm dininin inançları, ibadet ve ahlâk esasları ile ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek” amacıyla 3 Mart 1924 tarihinde 429 sayılı kanunla Başbakanlığa bağlı bir teşkilât olarak kurulmuştur.
Diyanet İşleri Başkanlığı’nın, Osmanlı devletinden bugünlere hangi aşamalardan geldiğine göz atacak olursak, kısaca şöyle özetlemek mümkündür:
Osmanlı devletinde din işleri, başında şeyhülislâmın bulunduğu meşihat makamı tarafından yürütülmekteydi. Ancak meşihatın görev ve yetkileri, Diyanet İşleri Başkanlığının görevlerine oranla çok daha geniş bir alanı kapsıyordu. Dinî konularda fetva vermesi, devletin yönetimiyle ilgili temel ilke ve kanunların konulmasında söz sahibi olması yanında, ilmiye sınıfı tarafından yürütülen yargı ve eğitim öğretim görevleri de bu makama bağlı idi.
Günümüzde Diyanet İşleri Başkanlığı; Vakıflar Genel Müdürlüğü, Adalet ve Millî Eğitim bakanlıkları ile Yüksek Öğretim Kurumu arasında paylaştırılmış olan hizmetlerin hemen tamamı meşihat bünyesinde toplanmıştı. Fakat XIX. Yüzyıl başlarından itibaren, özellikle Tanzimat döneminden itibaren şeyhülislamlığın görev ve yetki alanı giderek daraltılmıştı. Daha cumhuriyet dönemine gelinmeden, şeyhülislamlığa bağlı olarak ilmiye sınıfının tekelinde bulunan yargı, eğitim, öğretim ve vakıflarla ilgili hizmetlerin büyük bir bölümü
Adliye, Maarif ve Evkâf nezaretlerine verilmiş, böylece şeyhülislâmlığın görev ve yetki alanı fetva işleri, medreselerdeki öğretim ve şer’iyye mahkemeleriyle sınırlandırılmıştı.
İttihat ve Terakkî döneminde çıkarılan bir kanunla bütün şer’î mahkemeler ve bağlı kuruluşları da Adliye Nezareti’ne bağlandı. 3 Mart 1924 tarih ve 429 sayılı Şer’iyye ve Evkâf ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâletlerinin İlgasına Dair Kanun ile Şer’iyye ve Evkâf Vekâleti kaldırılarak yerine başvekâlete bağlı Diyanet İşleri Reisliği ve Evkâf Umum Müdürlüğü kuruldu. Bu kanunla, vekâletin görevlerinden muamelâtla ilgili dinî hükümlerin resmi uygulamadan kaldırılıp yasama ve yürütme yetkisinin T.B.M.M.’ne ve onun oluşturduğu hükümete ait olduğu vurgulanmıştır. İslâm dininin hukuk kuralları dışında kalan inanç ve ibadetlerle ilgili hükümlerin yürütülmesiyle, ibadet yerlerinin idaresi Diyanet İşleri Reisliği’ne, vakıfların yönetimi ise Evkâf Umum Müdürlüğü’ne verilmiştir.
Diyanet İşleri Başkanlığı, kuruluşundan bugüne çizgisini hiç değiştirmeden amacına uygun çalışmalar yapmış, fonksiyonel yapısıyla merkez, taşra ve yurtdışı kuruluşlarından oluşmuştur. 90 bine yaklaşan kadrosuyla yurtiçinde bütün il ve ilçelerde müftülük olarak, yurtdışında soydaşlarımız ve vatandaşlarımızın bulunduğu ülkelerde Din Hizmetleri Müşavirliği ve Ataşeliği olarak teşkilatlanmış bulunmaktadır. Sovyetler Birliği’ndeki gelişmelerden sonra bağımsızlığını kazanan Türk Cumhuriyetleri’ne de aynı hizmetler götürülmeye başlanmıştır.
Başkanlığımız, Anayasada belirtilen ilkeler doğrultusunda, milletçe dayanışmayı ve bütünleşmeyi amaç edinerek her türlü siyasi görüş ve düşüncenin üstünde kalarak etkin ve yaygın bir hizmet sunmaktadır.
Diyanet İşleri Başkanlığı merkez, taşra ve yurtdışı teşkilâtlarından oluşmaktadır. Merkez teşkilâtı; başkanlık makamının yanı sıra ana hizmet birimleri, danışma ve denetim birimleriyle yardımcı birimlerden meydana gelir. Başkanlık makamı Diyanet İşleri Başkanı ile beş başkan yardımcısından oluşur. Başkan, teşkilâtın bütün çalışmalarını düzenlemek, yürütmek ve denetlemekle görevlidir. Başkan yardımcıları ise, başkan tarafından verilen görevleri yaparlar.
Başkanlığın ana hizmet birimleri şunlardır:
1- Din İşleri Yüksek Kurulu: Başkanlığın en yüksek karar ve danışma organıdır. Kurul Başkanı, başkan vekili, on dört üye ve çeşitli uzmanlardan oluşur. Başkanlığın ana hizmet politikasını tespit eder, dinî sorulan cevaplandırır, dinî konularda inceleme ve araştırmalar yapar, başkanlıkça yayımlanacak yazılı, sesli ve görüntülü yayınların neşrine karar verir.
2- Mushafları İnceleme Kurulu: Çeşitli kişi ve kuruluşlarca bastırılacak olan Mushafları inceleyerek hatasız basımlarını sağlar.
3- Din Hizmetleri Dairesi:
İrşad Hizmetleri, Din Hizmetleri ve Vakit Hesaplama şube müdürlüklerinden oluşan bu daire, toplumu din konusunda aydınlatmakla ilgili hizmetleri yürütür.
4-Din Eğitimi Dairesi: Kur’an Kurslarının ve Eğitim Merkezleri’nin açılış, eğitim öğretim, denetim ve yönetimiyle ilgili işleri yürütür.
5-Hac Dairesi: Hacca ve umreye gideceklerin bu seyahatlerle ilgili her türlü muamelelerini planlar ve yürütür.
6-Dini Yayınlar Dairesi: Derleme ve Yayın, Süreli Yayınlar, Sesli ve Görüntülü Yayınlar ve Kütüphane şube müdürlüklerinden meydana gelen bu daire başkanlığı, yazılı, sesli ve görüntülü yayım işlerini yürütür. Ayrıca dini yayınları derler ve başkanlık kütüphanesini yönetir.
7- Dış İlişkiler Dairesi: Başkanlığın yurtdışı temaslarını ve yurtdışındaki vatandaş ve soydaşlara götürülecek din hizmetleriyle ilgili işleri yürütür. Başkanlık hizmetleri konusunda inceleme ve temasta bulunmak üzere ülkemize gelen yabancı kişi ve heyetlere rehberlik eder.
Bugün Diyanet İşleri Başkanlığı’nın devlet bünyesinde yer almasının ve genel bütçeden din hizmetleri için harcama yapılmasının lâiklik ilkesiyle bağdaşmadığını ileri sürenler olduğu gibi, siyasi iktidarın emrindeki bir teşkilâtın din konusunda güvenilir olamayacağını, bu sebeple din işlerinin cemaatlere bırakılmasının gerekli olduğunu söyleyenler de vardır. Bunun yanında din hizmetlerinin uyum içinde yürütülmesinin ancak düzenli bir teşkilâtla mümkün olabileceği görüşünü benimseyen çoğunluk ise, Başkanlığın kendisinden beklenen hizmetleri en iyi şekilde yerine getirebilecek tarzda ilmî, idari ve malî özerkliğe kavuşturulmasını istemektedir.
Nitekim 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un 19. maddesi uyarınca, 1-5 Kasım 1993 tarihleri arasında Ankara’da toplanan I. Din Şûrası’nda Diyanet İşleri Başkanlığı’nın statüsü konusu geniş bir şekilde tartışılmış, gerekli kanuni düzenlemeler yapılarak bu kurumun Yüksek Öğretim Kurulu Başkanlığı, Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu Genel Müdürlüğü vb. kuruluşlar gibi devlet bünyesi içinde özerk bir yapıya kavuşturulması ve Diyanet İşleri Başkanı’nın seçimle belirlenmesi görüşü benimsenmiştir. Şûra, ayrıca bu kuruluşun idari bakımdan hükümet yerine, doğrudan Cumhurbaşkanlığı makamına bağlı olmasını istemiştir.
Diyanet İşleri Başkanlığı, kuruluşundan bugüne kadar gerek Türkiye içinde Müslüman halka, gerekse 1960’lı yıllardan sonra yurtdışındaki Müslüman Türk toplumlarına imkânları ölçüsünde din hizmeti vermeye çalışmıştır. Cami hizmetlerini bir disiplin içinde yürütmeyi ve toplumu din konusunda temsil etmeyi başarmıştır.
1961 Anayasası’nın öngördüğü doğrultuda 22.06.1965 tarih ve 633 sayılı “Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri” hakkında kanunla Başkanlık yeni bir düzenlemeye kavuşturulmuştur. Bu kanunla kurulan Diyanet İşleri Başkanlığının görevi: “İslâm dininin inançları, ibadet ve ahlâk esasları ile ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek” olarak belirlenmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı merkez teşkilâtında bugünkü organik yapısını kazandıran ve Diyanet’in tarihi gelişimi içerisinde yeni bir dönemi başlatan da bu kanun olmuştur.
Başkanlığımız, Anayasada belirtilen ilkeler doğrultusunda üzerine düşen görevleri yerine getirebilmek ve daha iyi hizmet sunabilmek için yoğun bir disiplin içerisinde çalışmaktadır.