Makale

İMAM EBÛ HANÎFE VE HANEFÎ MEZHEBİ

KİTAPLIK

İMAM EBÛ HANÎFE VE HANEFÎ MEZHEBİ

Prof. Dr. Ahmet Özel

Muhammed Kâmil YAYKAN


“CÜMLE mevcudatı yaratan ve rızıklandıran Allah, sana ve senin nesline de bereket ihsan eylesin.” diye dua etmişti Hz. Ali, Sabit b. Faruk Zota’ya…
Aradan yıllar geçti ve Sabit’in bir oğlu dünyaya geldi. İsmi Numan’dı. Numan; ilme düşkün, okumayı yazmayı sever bu yüzden de yanında devamlı olarak “Hanefi” adı verilen bir tür divit taşırdı. Kendisi ilimle ve divitle öylesine özleşmişti ki insanlık onu Numan b. Sabit olarak değil, “Ebu Hanife” olarak tanımıştı…
Dergimizde bu ay sizlere “İmam Ebu Hanife ve Hanefi Mezhebi” isimli kitabı tanıtacağız. Prof. Dr. Ahmet Özel tarafından kaleme alınan eser, Başkanlığımız yayınları aracılığıyla siz okurlarıyla buluşuyor.
Kitabımız, üç ana bölümden meydana gelmektedir. Bu bölümlerin birincisinde İmam-ı Âzam Ebu Hanife’nin hayatı ve eserleri, ikincisinde hocaları ve talebeleri, son bölümde ise kurucusu olduğu Hanefî mezhebi ele alınmaktadır.
Prof. Dr. Ahmet Özel, kitabın yazılış amacını: “Daha önce Ebu Hanife, hoca ve talebeleri ile mezhep literatürü hakkında hazırlamış bulunduğum malumat; tekrar gözden geçirilerek güncellenmiş; mezhebin ortaya çıkışı, yayılışı ve coğrafyası, hüküm çıkarma usulü, mezhep literatüründe yer alan bazı temel kavramlar eklenmiştir. Bir el kitabı olarak bu çalışmada derli toplu ve özlü bilgi verilmesi amaçlanmıştır.” sözleri ile açıklamaktadır.
Kitabın ilk bölümü olan “Ebu Hanife’nin Hayatı, Şahsiyeti ve Eserleri” isimli kısımda ilk önce Ebu Hanife Numan b. Sabit b. Faruk (Zota)’nın hayatı ve nesebi üzerinde durulmuştur. Ardından Ebu Hanife’yi anlatan bazı eserler ve bu eserler hakkında yapılan çalışmalar zikredilerek Ebu Hanife’nin hayatı ve şahsiyeti hakkında kapsamlı bir bilgilendirilme yapılmıştır. Bu iki alt başlıktan sonra el- Fıkhu’l-Ekber’den el Kasidetu’l-Kâfiyye fi Medhi’n-Nebi’ye kadar Ebu Hanife’nin kaleme aldığı pek çok eser ve içerikleri biz okuyucularla buluşturulmuştur.
Kitabın ikinci bölümünde ise İmam Ebu Hanife’yi yetiştiren hocaları ve Ebu Hanife tarafından yetiştirilen İslam bilginleri anlatılmıştır. Başta Hammad b. Ebi Süleyman olmak üzere İbrahim en-Nehai, Şa’bi ve Alkame b. Kays hakkında bilgiler verilmiş ve bu hocaların şeceri bilgileri aktarılmıştır.
Ebu Hanife’nin talebeleri alt başlığında ise Ebu Hanife tarafından yetiştirilen pek çok talebe zikredilmiş, İslam dünyası içinde ün kazanan bu talebeler hakkında bilgiler verilmiş ayrıca bu kişilerce yazılan eserlerden ve eserlerin içeriklerinden de bahsedilmiştir.
İmam Ebu Hanife ve Hanefi Mezhebi kitabının en kapsamlı ve hacimce en büyük olan üçüncü bölümü ise “Hanefi Mezhebi” başlığını taşımaktadır.
Bu bölümde ilk önce İslam dünyasında en çok mensubu bulunan mezhebin ortaya çıkışı ve yayılışı anlatılmıştır. Uygulanan faaliyetler, bu faaliyetlerin içerikleri ve etki alanları ayrıntılı bir şekilde aktarılmıştır. Ayrıca bu faaliyetlerin hangi tarihi olaydan sonra başladığı ve devamında hangi tarihi olayı tetiklediği de işlenmiş, okuyuculara tatmin edici bilgiler sunulmuştur.
Bilindiği üzere Hanefi mezhebi günümüz dünyasının hemen hemen her bölgesinde kendisine taraftar bulmuş bir İslam mezhebidir. Kitapta mezhebin ilk olarak çıktığı coğrafyadan dünyanın farklı bölgelerine hangi araçlarla yayıldığı anlatılmıştır.
Hanefi Mezhebi ile ilgili tarihi bilgilerin yer aldığı iki alt başlığın ardından mezhebin işlevsel yönü ele alınmıştır. Mezhebin usulünün anlatıldığı üçüncü alt başlıkta ise Hanefi mezhebinin nasıl bir usul içerisinde hareket ettiği ve bu hareketliliği hangi sebeplerin sağladığı üzerinde durulmuştur.
Dördüncü alt başlıkta mezhep ile ilgili bazı kavramlar ve tabirler mezhep terminolojisinin anlaşılırlığının sağlanması için yazarımız Prof. Dr. Ahmet Özel tarafından ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir.
Literatür isimli son alt başlıkta ise mezhep kitaplığı karşımıza çıkmaktadır. Bu kısımda mezhebin kullandığı ilk ana kaynaklardan farklı konuları işleyen tabakat kitaplarına kadar pek çok eser ve bu eserlerin hangi amaçlar doğrultusunda incelendiği dile getirilmiştir.
Prof. Dr. Ahmet Özel tarafından kaleme alınan ve Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları arasından okuyucuya ulaşan “İmam Ebu Hanife ve Hanefi Mezhebi” kitabı; kolay okunan, okuyucunun bilgi dünyasını geliştiren gerekli hususları içeren bir eserdir. Kitapta mezhep ile ilgili teorik bilgilerin sade bir üslupla anlatılmasının yanı sıra Ebu Hanife ile ilgili gün ışığına pek çıkmamış bilgilerin de -delilleri ve kaynakları ile- aktarılması kitabın ilgi çekiciliğini arttıran hususlardandır.
(İmam Ebû Hanîfe ve Hanefî Mezhebi, Prof. Dr. Ahmet Özel, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 2015, s. 128.)